Chào các chị em, em là bác sĩ chuyên khoa Hô hấp và Y học Giấc ngủ. Em hay gặp một tình huống mà em nghĩ nhiều chị trong cộng đồng này cũng đang gặp: ăn uống kiểm soát rất kỹ, tập đều đặn nhiều tháng, nhưng cân nặng cứ đứng yên hoặc lên xuống vài lạng rồi thôi. Đa số mọi người nghĩ là do mình chưa đủ nghiêm khắc, nên càng cắt ăn, càng tập nhiều hơn - và càng mệt. 

Em xin kể một ca (đã thay đổi các chi tiết nhận dạng). Một chị khoảng 40 tuổi tới khám vì mệt mỏi kéo dài, chứ không phải vì cân nặng. Chị kể suốt hơn một năm nay ăn theo chế độ do huấn luyện viên lên, tập 5 buổi/tuần, nhưng cân gần như không nhúc nhích. Chị đi khám nội tiết, tuyến giáp bình thường, đường huyết đói còn trong ngưỡng, nên bác sĩ kết luận không có gì bất thường và khuyên chị kiên trì thêm.

Khi hỏi kỹ về giấc ngủ thì mọi thứ sáng ra. Chị ngủ khoảng 5 tiếng rưỡi mỗi đêm vì phải dậy sớm đi tập trước giờ làm. Chồng chị nói chị ngáy và thỉnh thoảng có những khoảng lặng rồi thở hắt ra. Sáng dậy chị luôn thấy khô miệng, đau đầu nhẹ, và tới chiều thì thèm đồ ngọt tới mức khó cưỡng.

Ba chi tiết đó không phải chuyện nhỏ. Thiếu ngủ và ngủ bị gián đoạn làm tăng hormone gây đói (ghrelin) và giảm hormone báo no (leptin), nên cảm giác thèm ăn buổi chiều không phải do thiếu ý chí mà là do nội tiết. Quan trọng hơn, các nghiên cứu cho thấy chỉ vài đêm ngủ thiếu đã đủ làm giảm độ nhạy insulin ở người khỏe mạnh - nghĩa là cơ thể xử lý đường kém đi và thiên về tích mỡ hơn. Nếu có thêm ngưng thở khi ngủ thì mỗi lần tắc nghẽn lại kèm một đợt tăng cortisol và adrenaline ban đêm, càng đẩy tình trạng kháng insulin nặng thêm.

Đây là vòng luẩn quẩn hai chiều mà em muốn các chị lưu ý: mỡ vùng cổ và bụng làm ngưng thở khi ngủ nặng lên, còn ngưng thở khi ngủ lại khiến giảm cân khó hơn. Nên nếu chỉ tấn công một đầu là chế độ ăn và tập luyện, mà đầu còn lại vẫn nguyên, thì rất dễ rơi vào cảnh cố gắng nhiều mà kết quả ít.

Chị này sau khi đo giấc ngủ được chẩn đoán ngưng thở khi ngủ mức trung bình. Điều trị khoảng ba tháng cùng với việc ngủ đủ 7 tiếng thay vì dậy sớm đi tập, chị bắt đầu giảm cân đều trở lại dù chế độ ăn gần như không đổi, và cảm giác thèm đồ ngọt buổi chiều giảm rõ. Em nói thêm cho công bằng: không phải ai cũng có kết quả như vậy, và điều trị giấc ngủ không thay thế được ăn uống và vận động hợp lý - nó chỉ gỡ bỏ vật cản để hai thứ kia phát huy tác dụng.

Vậy khi nào nên nghĩ tới hướng này? Nếu chị đã làm đúng về ăn và tập ít nhất 3 tháng mà cân không chuyển, và có kèm một trong các dấu hiệu: ngáy to, người nhà thấy có lúc ngừng thở, sáng dậy khô miệng hoặc đau đầu, buồn ngủ ban ngày tới mức ngồi yên là gật, đêm dậy đi vệ sinh nhiều lần, vòng cổ to - thì đáng để đi khám giấc ngủ thay vì cắt thêm calo.

Một việc đơn giản mà em hay khuyên làm trước: ngủ đủ 7 tiếng liên tục trong hai tuần, giờ dậy cố định cả cuối tuần, và ăn bữa tối sớm hơn, ít tinh bột tinh chế. Riêng việc này thôi đã giúp không ít người thấy khác biệt, và cũng giúp chị biết vấn đề của mình nằm ở đâu.

Em có làm một bài trắc nghiệm ngắn về dấu hiệu kháng insulin, các chị quan tâm có thể tự làm thử ở đây: bacsibach.vn/test-khang-insulin

Chị nào có câu hỏi cứ để lại dưới bài, em rảnh sẽ vào trả lời ạ.

BS. Nguyễn Ngọc Bách (chuyên khoa Hô hấp & Y học Giấc ngủ, Hà Nội)