Chào cả nhà. Em là bác sĩ chuyên khoa Hô hấp và Y học Giấc ngủ. Hôm nay em muốn kể một tình huống em gặp đi gặp lại trong phòng khám, vì nó là kiểu chuyện mà cả nhà đã đi đúng hướng một nửa, nhưng nửa còn lại thì không ai nghĩ tới, nên chữa mãi vẫn giậm chân tại chỗ.

Một trường hợp (em đã đổi hết chi tiết nhận dạng)

Một bác nam ngoài 50, đêm nào cũng dậy đi tiểu 3 đến 4 lần. Bác đi khám tiết niệu, siêu âm thấy tuyến tiền liệt to nhẹ, được kê thuốc và uống đều đặn gần hai năm. Tia nước tiểu ban ngày có cải thiện thật, nhưng chuyện dậy đêm thì gần như y nguyên. Bác và gia đình đã chấp nhận rằng "đàn ông có tuổi thì phải thế".

Điều làm em chú ý không nằm trong đơn thuốc, mà nằm ở một câu vợ bác nói thêm khi ngồi ngoài hành lang: ông ấy ngáy rất to, và có những lúc bà nghe ông im bặt một lúc rồi mới thở hắt ra một cái. Bà kể chuyện đó như một chuyện buồn cười trong nhà, chứ không nghĩ nó liên quan gì tới việc đi tiểu.

Sau khi làm đo giấc ngủ, bác được chẩn đoán ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn. Điều trị khoảng hai tháng, số lần dậy đêm của bác giảm còn 0 đến 1 lần. Em xin nói ngay và nói thật: không phải ai cũng đáp ứng tốt như vậy, và em không hứa với ai kết quả nào cả. Nhưng cơ chế phía sau thì rất rõ ràng và đáng để cả nhà biết.

Vì sao ngưng thở khi ngủ lại làm người ta đi tiểu đêm

Khi đường thở bị hẹp lại lúc ngủ, người bệnh vẫn cố hít vào nhưng không khí không vào được. Lồng ngực cứ gắng sức hút trong tình trạng đường thở đóng, tạo ra một áp lực âm rất lớn bên trong ngực. Áp lực âm đó kéo giãn các buồng tim. Tim khi bị kéo giãn sẽ tiết ra một chất gọi là peptide lợi niệu nhĩ, và chất này báo cho thận tăng tạo nước tiểu.

Nói cách khác, cơ thể bác ấy được lệnh sản xuất thêm nước tiểu vào đúng lúc lẽ ra phải sản xuất ít nhất trong ngày. Đó là lý do vì sao uống thuốc tuyến tiền liệt không giải quyết được: thuốc làm cho việc tiểu dễ dàng hơn, nhưng nó không hề can thiệp vào lượng nước tiểu đang được tạo ra.

Còn một yếu tố nữa đi kèm. Ngưng thở khi ngủ làm giấc ngủ bị đứt đoạn liên tục. Mỗi lần bị đánh thức, người ta tỉnh đủ để nhận ra bàng quang đang đầy, rồi đi vệ sinh, rồi nghĩ rằng "mình tỉnh dậy vì buồn tiểu". Thực ra thứ tự thường ngược lại: hô hấp làm mình tỉnh trước, bàng quang chỉ là thứ mình nhận ra sau.

Làm sao phân biệt sơ bộ tại nhà

Em xin nhấn mạnh đây chỉ là gợi ý để cả nhà biết đường hỏi bác sĩ, không phải để tự chẩn đoán.

Nghiêng về tuyến tiền liệt khi ban ngày cũng có vấn đề: tia nước tiểu yếu, phải chờ mới ra, tiểu xong vẫn thấy chưa hết, ban ngày cũng phải đi nhiều lần, đôi khi buồn tiểu gấp không nhịn được.

Nghiêng về nguyên nhân liên quan giấc ngủ khi ban ngày gần như bình thường, nhưng ban đêm thì mỗi lần đi lại ra khá nhiều nước, kèm theo ngáy to, có cơn im lặng rồi thở hắt, khô miệng và đau đầu buổi sáng, ngủ dậy không thấy đỡ mệt, ban ngày buồn ngủ hoặc gà gật khi ngồi yên. Huyết áp khó kiểm soát dù uống thuốc đều cũng là một gợi ý hay gặp ở nhóm này.

Ngoài hai nhóm trên, còn vài nguyên nhân khác cũng làm tiểu đêm mà bác sĩ sẽ cần loại trừ: uống nhiều nước hoặc bia rượu vào buổi tối, uống thuốc lợi tiểu quá muộn trong ngày, đường huyết cao, suy tim, và phù chân ban ngày (buổi tối nằm xuống thì lượng dịch ứ ở chân quay trở lại tuần hoàn và thận phải thải ra).

Việc cả nhà làm được ngay

Thứ nhất, ghi lại ba đêm liên tiếp: mấy lần dậy, mỗi lần nhiều hay ít, và ban ngày có triệu chứng gì không. Tờ giấy đó giúp bác sĩ nhiều hơn cả một buổi kể chuyện.

Thứ hai, hỏi người nằm cạnh về tiếng ngáy và về những khoảng im lặng giữa đêm. Đây là chi tiết quan trọng nhất, và người bệnh thì không bao giờ tự biết được. Trong một gia đình, vợ hoặc chồng thường là người duy nhất có thông tin này, mà lại hay mặc định đó là chuyện bình thường.

Thứ ba, giảm nước và bia rượu trong khoảng hai đến ba giờ trước khi ngủ, nhưng ban ngày vẫn phải uống đủ. Nhịn nước cả ngày là sai lầm hay gặp và không giúp ích gì.

Thứ tư, nếu đang uống thuốc lợi tiểu hoặc thuốc huyết áp, hãy hỏi bác sĩ xem giờ uống đã hợp lý chưa. Em xin lưu ý rõ: đây là việc hỏi bác sĩ, tuyệt đối không tự ý đổi giờ hay bỏ thuốc đang được kê.

Nếu cả nhà muốn tự đánh giá nhanh nguy cơ ngưng thở khi ngủ trước khi đi khám, bên em có làm sẵn bộ câu hỏi sàng lọc STOP-BANG, làm trong khoảng ba phút, ở đây: https://bacsibach.vn/test-stop-bang/. Bộ câu hỏi này chỉ để sàng lọc và định hướng, không thay thế việc đo giấc ngủ và cũng không thay thế khám trực tiếp.

Điều em mong cả nhà nhớ nhất sau bài này: nếu trong nhà có người chữa tiểu đêm đã lâu mà không cải thiện, và người đó ngáy to, thì đáng để nhắc bác sĩ một câu về giấc ngủ. Một câu hỏi thôi, nhưng nhiều khi nó mở ra đúng hướng mà cả nhà đã đi vòng quanh nhiều năm.

Thông tin trên mang tính chất chia sẻ kiến thức chung, không thay thế cho việc thăm khám và tư vấn trực tiếp của bác sĩ.