Cảm giác này thường được mô tả là suy nhược cơ thể khi mang thai, nhưng không phải trường hợp nào cũng phản ánh bệnh lý. Mệt khá phổ biến trong thai kỳ, nhất là ba tháng đầu và giai đoạn cuối. Điều cần quan sát là mức mệt có phù hợp với những thay đổi của thai kỳ hay đã xuất hiện thêm dấu hiệu gợi ý thiếu máu, rối loạn dinh dưỡng hoặc vấn đề sức khỏe khác.
1. Phân biệt mệt sinh lý với tình trạng suy yếu bất thường khi mang thai
NHS cho biết cảm giác mệt, thậm chí rất mệt, thường gặp trong 12 tuần đầu thai kỳ. Những thay đổi hormone ở giai đoạn này có thể khiến thai phụ vừa mệt, vừa buồn nôn hoặc dễ thay đổi cảm xúc. Về cuối thai kỳ, trọng lượng thai tăng, giấc ngủ khó chịu và việc đi tiểu nhiều về đêm cũng có thể khiến mức năng lượng giảm.
Vì vậy, mệt đơn thuần chưa đủ để kết luận đang có vấn đề.
Có thể đối chiếu ban đầu:
Đặc điểm | Mệt thường gặp trong thai kỳ | Cần chú ý hơn |
Thời điểm | Rõ ở đầu hoặc cuối thai kỳ | Xuất hiện đột ngột hoặc tăng nhanh bất thường |
Khả năng sinh hoạt | Chậm hơn nhưng vẫn duy trì được hoạt động cơ bản | Không đủ sức thực hiện những việc thường ngày |
Sau nghỉ ngơi | Có xu hướng đỡ hơn | Ngủ hoặc nghỉ vẫn kiệt sức |
Triệu chứng đi kèm | Buồn nôn nhẹ, khó ngủ, nặng nề do thai lớn | Khó thở rõ, hồi hộp, ngất, đau ngực, đau đầu dữ dội, chảy máu… |
Diễn tiến | Thay đổi theo từng giai đoạn thai kỳ | Ngày càng nặng hoặc không tương xứng với tuổi thai |
ACOG cũng xem cảm giác rất mệt trong thai kỳ là phổ biến, nhưng tình trạng mệt đột ngột, quá mức và làm mất khả năng thực hiện sinh hoạt thường ngày cần được chú ý hơn.
Do đó, thay vì chỉ hỏi “mang thai bị suy nhược cơ thể có bình thường không?”, nên nhìn vào mức thay đổi so với chính thai phụ trước đó và những biểu hiện xuất hiện cùng lúc.
2. Những nguyên nhân cần lưu ý khi thai phụ mệt, thiếu sức kéo dài
Ngoài thay đổi sinh lý của thai kỳ, một số vấn đề có thể khiến mức mệt rõ hơn. Trong đó, thiếu máu, khẩu phần không đáp ứng và rối loạn tuyến giáp là những hướng đáng chú ý.
Thiếu máu, đặc biệt thiếu sắt
Trong thai kỳ, lượng máu của mẹ tăng để đáp ứng nhu cầu của cả mẹ và thai nhi, vì vậy nhu cầu sắt cũng tăng. ACOG cho biết hai nguyên nhân thường gặp của thiếu máu trong thai kỳ và hậu sản là thiếu sắt và mất máu; cơ quan này cũng khuyến nghị kiểm tra thiếu máu trong quá trình chăm sóc thai kỳ.
Thiếu máu thiếu sắt có thể biểu hiện bằng:
- Mệt và thiếu năng lượng rõ.
- Da nhợt hơn bình thường.
- Hụt hơi.
- Đánh trống ngực.
- Đau đầu.
- Khả năng gắng sức giảm.
Nếu mệt đi cùng những dấu hiệu này, thai phụ nên được kiểm tra thay vì tự tăng liều sắt. Phần thiếu máu và suy nhược cơ thể cần được xem riêng vì điều trị phụ thuộc xét nghiệm và nguyên nhân thiếu máu.
Ăn uống không đáp ứng nhu cầu
Buồn nôn, nôn, chán ăn hoặc thay đổi khẩu vị có thể làm lượng thức ăn giảm, đặc biệt trong ba tháng đầu. Nếu tình trạng kéo dài, thai phụ dễ nhận không đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết.
Một chế độ ăn đa dạng vẫn là nền tảng. ACOG khuyến nghị thai phụ duy trì khẩu phần cân đối, trong đó có thực phẩm giàu sắt như thịt, đậu, đậu lăng và ngũ cốc tăng cường vi chất; vitamin C từ thực phẩm có thể hỗ trợ hấp thu sắt.
Cần chú ý nếu:
- Nôn nhiều khiến khó giữ thức ăn hoặc nước uống.
- Cân nặng không tăng theo hướng dẫn chuyên môn hoặc giảm ngoài dự kiến.
- Ăn rất ít trong nhiều ngày.
- Liên tục bỏ một hoặc nhiều nhóm thực phẩm.
- Mệt tăng song song với tình trạng ăn uống kém.
Không nên tự giải quyết bằng cách uống thật nhiều sữa, vitamin hay thuốc bổ. Phần suy nhược cơ thể nên ăn gì phù hợp hơn để xây khẩu phần, còn nhu cầu bổ sung vi chất nên được trao đổi với bác sĩ hoặc nữ hộ sinh.
NHS hiện cũng lưu ý thai phụ cần tránh tự dùng các sản phẩm chứa vitamin A dạng retinol vì lượng quá cao có thể gây hại cho thai.
Rối loạn tuyến giáp
Mệt trong thai kỳ có thể che lấp triệu chứng của bệnh tuyến giáp vì nhiều biểu hiện khá giống nhau.
NIDDK cho biết suy giáp trong thai kỳ có thể gây:
- Mệt rất nhiều.
- Khó chịu lạnh.
- Chuột rút cơ.
- Táo bón nặng.
- Khó tập trung hoặc giảm trí nhớ.
Cường giáp cũng có thể gây mệt nhưng thường gợi ý thêm qua tim đập nhanh hoặc không đều, run tay, khó chịu nóng, giảm cân hoặc không tăng cân phù hợp.
Vì triệu chứng tuyến giáp có thể trùng với những thay đổi thông thường trong thai kỳ, chẩn đoán cần dựa vào đánh giá chuyên môn và xét nghiệm chức năng tuyến giáp khi có chỉ định. Không nên tự dùng iodine, hormone tuyến giáp hay sản phẩm “bổ tuyến giáp”.
Ngoài ba nhóm trên, mệt nhiều còn có thể liên quan đến mất ngủ, nhiễm trùng, tiểu đường, bệnh tim hoặc vấn đề sức khỏe khác. Vì vậy, thai phụ mệt kéo dài không nên tự quy tất cả cho việc “mang thai nên yếu”.
3. Làm gì để phục hồi thể lực an toàn trong thai kỳ?
Nếu thai kỳ đang được theo dõi bình thường và chưa có dấu hiệu cảnh báo, hướng phục hồi nên tập trung vào nghỉ ngơi, ăn uống và vận động phù hợp thay vì cố tìm một cách “lấy sức nhanh”.
Có thể ưu tiên:
- Nghỉ khi thấy mệt: chia nhỏ công việc và tránh kéo dài hoạt động đến mức kiệt sức.
- Bảo vệ giấc ngủ: giữ giờ ngủ tương đối ổn định, điều chỉnh tư thế để dễ chịu hơn khi bụng lớn.
- Ăn đều: nếu buồn nôn hoặc nhanh no, chia thành những bữa nhỏ để tránh bỏ bữa kéo dài.
- Uống đủ nước: đặc biệt lúc nôn, thời tiết nóng hoặc vận động.
- Duy trì vận động phù hợp: đi bộ, bơi hoặc các bài tập dành cho thai kỳ có thể giúp duy trì sức khỏe nếu bác sĩ xác nhận thai phụ có thể vận động an toàn.
- Không tự dùng thuốc hoặc sản phẩm bổ sung: kiểm tra với bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc dược sĩ trước khi dùng thêm vitamin, thuốc ngủ, thảo dược hay TPBVSK.
NHS khuyến nghị thai phụ mệt nên nghỉ nhiều hơn, duy trì chế độ ăn lành mạnh và vẫn có thể vận động phù hợp; ACOG cũng cho biết hoạt động thể chất an toàn có thể giúp cải thiện năng lượng trong thai kỳ.
Về vi chất, thai kỳ có những nhu cầu riêng nên không nên bê nguyên chế độ bổ sung của người không mang thai sang áp dụng. Chẳng hạn, ACOG cho biết nhu cầu sắt tăng trong thai kỳ và việc bổ sung thêm sắt có thể được khuyến nghị nếu xét nghiệm cho thấy thiếu máu.
Nếu thai phụ vẫn mệt đáng kể dù đã nghỉ và ăn uống tốt, việc đánh giá nguyên nhân có giá trị hơn tiếp tục tăng thêm thuốc bổ hoặc thực phẩm chức năng.
4. Dấu hiệu nào khi mang thai cần đi khám sớm hoặc cấp cứu?
Thai kỳ có một số dấu hiệu không nên bị che lấp dưới cách gọi “suy nhược cơ thể”.
CDC khuyến nghị phụ nữ đang mang thai cần được chăm sóc y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng như khó thở, đau ngực hoặc tim đập nhanh, chóng mặt/ngất, đau đầu không giảm, thay đổi thị lực, sốt, đau bụng dữ dội, chảy máu hoặc rỉ dịch âm đạo và cử động thai giảm hoặc ngừng.
Có thể chia theo mức độ như sau:
Dấu hiệu | Hướng xử lý |
Mệt kéo dài, ăn kém, da nhợt, hồi hộp hoặc hụt hơi khi hoạt động | Nên trao đổi sớm với bác sĩ/nữ hộ sinh để kiểm tra thiếu máu hoặc nguyên nhân khác |
Nôn nhiều khiến không giữ được nước và thức ăn | Cần được đánh giá để tránh mất nước, rối loạn điện giải và dinh dưỡng không đủ |
Mệt kèm sợ lạnh rõ, táo bón nặng hoặc triệu chứng gợi ý tuyến giáp | Trao đổi với bác sĩ để xem có cần xét nghiệm chức năng tuyến giáp |
Mệt đột ngột, quá mức, không thể duy trì sinh hoạt | Cần được đánh giá y tế sớm |
Khó thở nặng, đau ngực, ngất, chảy máu âm đạo, đau đầu dữ dội, rối loạn thị giác, co giật hoặc thai giảm cử động | Cần hỗ trợ y tế khẩn cấp |
ACOG cũng nhấn mạnh tình trạng overwhelming tiredness - mệt đột ngột, yếu nhiều, ngủ vẫn không hồi phục và không đủ năng lượng cho hoạt động thường ngày - có thể là dấu hiệu cảnh báo của những vấn đề như thiếu máu, bệnh tim, tiểu đường hoặc trầm cảm.
Do đó, nếu đang mang thai và thấy “người yếu hẳn đi”, không nên chỉ tự bồi bổ hoặc cố nghỉ thêm nếu mức mệt tiếp tục tăng.
Nhìn chung, suy nhược cơ thể khi mang thai có thể chỉ phản ánh những thay đổi sinh lý thường gặp, nhưng cũng có thể là biểu hiện của thiếu máu, dinh dưỡng chưa đáp ứng hoặc bệnh lý nội tiết và các vấn đề khác. Cách phân biệt tốt nhất là theo dõi mức ảnh hưởng đến sinh hoạt, triệu chứng đi kèm và diễn tiến theo thời gian; những dấu hiệu bất thường cần được trao đổi sớm với nhân viên y tế đang theo dõi thai kỳ.
Nguồn tham khảo: American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG); NHS; National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK/NIH); Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
Tác giả: Võ Ngọc Yến Nga
Nội dung được biên soạn và xuất bản bởi Dược Bình Đông.
Dược Bình Đông - Giao thoa thế hệ - thân thuộc mọi nhà
Dược Bình Đông kế thừa những giá trị của nền Y học cổ truyền Việt Nam, với tiền thân là Cơ sở sản xuất thuốc Y học dân tộc Bình Đông. Qua nhiều thế hệ, Dược Bình Đông tiếp tục phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thảo dược, đồng thời chia sẻ kiến thức về chăm sóc và bảo vệ sức khỏe đến cộng đồng.