Vậy điều gì làm nên giá trị của một tấm lụa?

Giá trị của một tấm lụa nói riêng, hay bất cứ một sản phẩm thương mại nói chung, trên thực tế thường được người ta nhận diện qua những thứ dễ nhìn thấy nhất như bao bì, mẫu mã, thương hiệu và dĩ nhiên, giá tiền.

Một chiếc áo được đặt trong chiếc hộp đẹp, mang một cái tên “kêu” như chuông khánh, cộng thêm cái giá đủ khiến người mua phải ngừng thở vài giây trước khi quẹt thẻ. 

Thế là…

Đôi khi, món hàng đã có sẵn một thứ hào quang mà chưa cần ai chứng minh đã tự có giá trị.

Nhưng câu chuyện không đơn giản như thế, nhất là với những sản phẩm được gắn nhãn “handmade”, “thủ công”, “văn hóa” hay “di sản”.

Bởi ngoài nguyên liệu và hình thức, người ta còn cần cân nhắc, hay thực tế hơn là “trả tiền” cho kỹ thuật, thời gian, kinh nghiệm của người thợ, những điều kiện sản xuất khó thay thế và cả câu chuyện lịch sử đằng sau món hàng ấy.

Đương nhiên, cứ gắn chữ “thủ công” lên nhãn chưa chắc đã biến một món đồ bình thường thành báu vật. 

Điều đó cũng giống như treo chữ “di sản” trước cửa thì không có nghĩa mọi thứ bên trong đều đáng giá bằng vàng. 

Nếu không, có lẽ thiên hạ chỉ cần mở một cuộc thi đặt tên cho thật kêu, còn chất lượng cứ để tính sau.

Vậy điều gì thực sự làm nên giá trị của một tấm lụa?

Hãy thử nhìn vào Hương Vân Sa, loại lụa thường được ví như “vàng đen” của Quảng Đông.

Khi một tấm lụa không chỉ được làm bằng tơ

Hương Vân Sa, hay Xiangyunsha, gắn liền với vùng châu thổ Châu Giang, đặc biệt là Quảng Đông. Khác với cách hình dung thông thường về một tấm lụa chỉ cần dệt xong rồi đem nhuộm màu, Hương Vân Sa còn trải qua quy trình xử lý đặc trưng bằng nhựa củ nâu, ánh nắng và bùn sông.

Nói cho dễ hình dung, người thợ không chỉ làm việc với sợi tơ, họ còn phải làm việc với cây cỏ, bùn đất và vật lộn với thời tiết và tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ.

Nghe qua thì chẳng có gì giống một dây chuyền sản xuất hàng xa xỉ trong trí tưởng tượng của những người quen nhìn thế giới qua cửa kính trung tâm thương mại.

Ấy vậy mà chính những công đoạn ấy lại góp phần tạo nên diện mạo riêng của Hương Vân Sa: một mặt có thể mang sắc đen bóng đặc trưng, mặt còn lại ngả nâu cánh gián. Quá trình xử lý liên quan đến các hợp chất tannin trong nhựa củ nâu và thành phần khoáng trong bùn, trong đó có sắt.

Tất nhiên, không phải cứ lấy một ít bùn ngoài bờ sông, trộn với nhựa cây rồi phơi nắng là lập tức có một tấm Hương Vân Sa bởi lẽ nguyên liệu, nền vải, kỹ thuật xử lý và điều kiện sản xuất đều có vai trò nhất định.

Nói cách khác, thứ tạo nên khác biệt không chỉ là những gì người ta nhìn thấy trên mặt vải, mà còn là cả quá trình để tạo ra diện mạo ấy.

Nếu muốn so sánh với lụa tơ tằm thông thường, có thể hình dung sự khác biệt qua vài phương diện:

Tiêu chí

Hương Vân Sa

Lụa tơ tằm thông thường

Nền vải

Thường sử dụng lụa the tơ tằm làm nền

Có nhiều kiểu dệt trơn, dệt hoa văn và cấu trúc khác nhau

Xử lý bề mặt

Có quy trình xử lý đặc trưng bằng nhựa củ nâu, nắng và bùn

Phụ thuộc vào phương pháp nhuộm, hoàn tất và loại vải

Diện mạo

Thường có sắc đen bóng và nâu cánh gián ở hai mặt

Màu sắc, độ bóng và bề mặt thay đổi theo cấu trúc dệt và cách xử lý

Sản xuất

Đòi hỏi kinh nghiệm xử lý và phụ thuộc vào một số điều kiện tự nhiên

Có thể sản xuất công nghiệp hoặc thủ công, với mức độ phức tạp rất khác nhau

Giá thành

Phụ thuộc vào chất lượng vải, công đoạn xử lý, nguồn cung và nơi bán

Có nhiều phân khúc từ phổ thông đến cao cấp

Nguồn: lualaem.store

Đương nhiên, bảng này không nhằm chứng minh Hương Vân Sa tốt hơn mọi loại lụa khác. 

Hai loại vải có thể cùng được làm từ tơ tằm nhưng phục vụ những mục đích khác nhau, và lụa thông thường cũng có những kỹ thuật dệt, nhuộm, hoàn tất rất tinh vi… đương nhiên là tuỳ nơi sản xuất. 

Điều đáng nói là Hương Vân Sa sở hữu một quy trình riêng, một diện mạo dễ nhận diện và một lịch sử nghề thủ công gắn với một vùng đất cụ thể.

Nhưng nếu chỉ có thế, câu chuyện có lẽ vẫn chưa đủ để giải thích vì sao loại lụa này lại được nhìn nhận như một chất liệu đặc biệt.

Bởi có một thứ không thể nhìn thấy ngay trên mặt vải: lịch sử của những người từng làm ra nó, từng mặc nó, từng kiếm sống nhờ nó, và cả những người từng muốn gạt nó khỏi đời sống xã hội.

Một tấm lụa và những khúc quanh của lịch sử

Nếu chỉ nhìn Hương Vân Sa như một loại vải quý, người ta sẽ bỏ lỡ một phần thú vị hơn nhiều: vị thế của nó trong xã hội Trung Quốc đã không đứng yên qua các thời kỳ.

Theo những nghiên cứu dân tộc học về Hương Vân Sa, loại lụa này từng gắn với đời sống và địa vị của một bộ phận cư dân khá giả ở vùng Nam Phan Thuận thuộc Quảng Đông. Trong thời Dân Quốc, nghề sản xuất phát triển mạnh; sau đó, chiến tranh, biến động chính trị, thay đổi kinh tế và sự xuất hiện của các phương pháp sản xuất mới đã khiến ngành nghề trải qua nhiều thăng trầm.

Điều đáng chú ý là một sản phẩm có thể được đánh giá rất khác nhau tùy thời đại; thứ từng biểu thị địa vị và sự sung túc có thể trở thành dấu hiệu gắn với một tầng lớp xã hội bị lên án. Một nghề thủ công từng nuôi sống nhiều gia đình có thể mất dần chỗ đứng khi điều kiện kinh tế và quan niệm xã hội thay đổi.

Trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa, những biểu tượng gắn với tầng lớp địa chủ và lối sống bị coi là cũ kỹ có thể trở thành đối tượng bị bài xích. Hương Vân Sa, cũng cần được nhìn trong bối cảnh xã hội ấy, thay vì chỉ kể một câu chuyện đẹp đẽ về truyền thống được lưu truyền từ đời này sang đời khác.

Bởi lịch sử không phải lúc nào cũng là một cuốn quảng cáo dài, trong đó thế hệ trước trao lại cho thế hệ sau những giá trị ai nấy đều vui vẻ nâng niu.

Có khi, một kỹ thuật bị bỏ quên không phải vì nó mất hết giá trị, mà vì xã hội không còn muốn trả tiền cho nó. 

Có khi, một chất liệu từng được xem là sang trọng lại trở nên lỗi thời. 

Và cũng có khi, điều từng bị xem là tàn dư của quá khứ, nhiều năm sau lại được gọi bằng một cái tên rất trang trọng: di sản văn hóa.

Đúng là đời có những khúc ngoặt, những cuộc đổi ngôi - hoán vị mà ngay cả người làm nghề quảng cáo cũng khó nghĩ ra được một kịch bản tréo ngoe đến thế.

Theo các tư liệu về lịch sử nghề Hương Vân Sa, giai đoạn sau cải cách kinh tế còn phải trải nghiệmsự cạnh tranh khốc liệt từ những công nghệ dệt và xử lý vải mới. 

Trong khi, quy trình dệt nhuộm lụa truyền thống tốn nhiều công phu, phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên và khó cạnh tranh về chi phí với phương pháp sản xuất hiện đại.

Nghề thủ công, tại thời điểm đó vì thế suy giảm nghiêm trọng, chỉ được duy trì ở một số cơ sở.

Những chi tiết cụ thể về thời điểm đình trệ, địa điểm còn duy trì sản xuất và vai trò của từng chính sách cần được đối chiếu với công trình nghiên cứu gốc, tuy nhiên xét trên phương diện rộng hơn, đây là một câu chuyện quen thuộc của nhiều ngành nghề truyền thống: kỹ thuật có thể tinh xảo, lịch sử có thể lâu đời, song điều đó không bảo đảm nghề sẽ tồn tại nếu không còn điều kiện kinh tế và xã hội để nuôi dưỡng nó.

Lịch sử của Hương Vân Sa, vì thế, không chỉ nằm trên một tấm vải. Nó còn nằm trong những biến động của làng nghề, những thay đổi của trật tự xã hội và cả những bất bình đẳng từng được xem là lẽ đương nhiên.

Một tấm lụa có thể đổi màu qua nắng, bùn và những lần xử lý thủ công, nhưng giá trị của nó, qua mỗi thời kỳ, lại được quyết định bởi những câu chuyện phức tạp hơn nhiều.

Và đó có lẽ đó cũng là điều đáng để chúng ta tìm hiểu tiếp.

(Còn tiếp)