Một chuyện ngắn rất hay và cũng rất buồn của Nhà văn Ma Văn Kháng

Lẽ ra thì chẳng đi xe ôm làm gì. Chỉ có ba bốn cây số mà toàn đường bằng. Thủng thẳng quá lắm thì cũng sẩm tối là tới nhà. Nhưng sốt ruột vì đã hai ngày để hai đứa trẻ là cái Tú, thằng Tiến ở nhà không có mẹ. Phần nữa, đồ đoàn cũng lủng củng. Đã hai bịch quần áo tướng, lại hai cái làn nhựa nặng chịch những đồ dùng vật dụng hàng ngày và hàng tết, từ bộ ấm chén đến hộp mứt, cây giò. Thêm nữa, Hoa cứ giục tíu tít và ghé tai mẹ ráo riết: Con có tiền, con có tiền, mẹ đừng lo!

Xe chạy phăm phăm. Hai anh lái trẻ như đua tài phóng bạt phong bạt vũ, ổ gà không tránh, xe cứ nhẩy chồm chồm như ngựa chứng. Nét quen thân của đoạn đường, cánh rừng, eo đồi bỗng nhiên như tan hòa trong gió. Chỉ thấy vùn vụt qua mắt cây cối, bụi rậm, và hai luồng gió lạ sạt qua bên tai. Rồi xe đứng khựng cùng với tiếng rít quẩng của một con chó và tiếng Hoa nao nức:

- Vàng! Vàng! Ơ kìa, để chị vào nhà đã nào. Chị có quà cho Vàng của chị đây mà!

Con Vàng mặt sư tử, lông óng như tơ, đuôi xù bông lau, như nấp sẵn ở một nơi nào đó đã xồ ra, sau một tiếng sủa vang mừng rỡ đã dựng thẳng thân mình, chồm lên ngực Hoa ngay khi Hoa vừa bước xuống xe. Cái đuôi phất quẫy tít mù. Nó rúc mõm vào cổ Hoa. Nó liếm tay, liếm mặt Hoa. Nó rít ư ử. Nó làm nũng, nó trách cứ: Sao chị đâu mà mãi giờ mới về? Mắt nó ầng ậng lệ nhớ thương. Mãi đến khi chị Hằng quát yêu: “Thôi nào! Thế định không cho chị lên nhà à!” và quàng vào cổ Vàng cái bị cói theo thói quen mỗi khi đi chợ về, nó mới rời Hoa, quay đầu lon ton ngược dốc, như dẫn lối cho mẹ con chị Hằng.

- Tú, Tiến đâu cả rồi? Cửa bếp không cài để gà vào bới tung hết cả rồi, các con.

Hoa đẩy khẽ hai cánh cửa khép. Có cảm giác cùng tiếng mẹ lọt vào gian nhà là tiếng chân Hoa bước rón rén bồn chồn. Và sững lại ở giữa nhà, chưa kịp nhận ra một hình sắc gì, Hoa đã giật thót mình vì cùng với tiếng reo đồng thanh là hai thân hình của hai đứa em trỗi dậy từ đống chăn màn bùng nhùng trên chiếc phản rộng, rồi nhẩy xuống, ập tới, tranh nhau bu bíu lên vai lên cổ Hoa. Góp phần vào niềm vui sum họp, con Vàng từ ngoài sân phốc vào, vừa nhẩy cỡn quanh ba chị em vừa sủa toang toang. Gỡ tay Tú và Tiến, cúi xuống Hoa lục túi lấy ra một miếng bỏng gạo. Con Vàng há miệng cắp bỏng, đặt xuống trước chân, rồi lại ngẩng lên nhìn mọi người, cái đuôi quét lệt sệt trên đất. Tú vơ mái tóc xõa, bá vai chị:

- Chị Hoa ơi, con Vàng nó lục xục đi lại suốt đêm qua chả ngủ nghê gì cả! Còn hôm nay, chốc chốc nghe thấy tiếng xe máy nó lại chạy xuống đường ngóng chị, chị ạ.

Bố là nhà giáo, nhập ngũ, đồn trấn ở mặt trận biên giới Tây Nam, hy sinh trong một cuộc chiến đấu bảo vệ cột mốc quốc thổ, có giấy báo tử về, nhưng chưa tìm được hài cốt. Mẹ xuất thân cô mẫu giáo, lương sướng đạm bạc không đủ nuôi con, đành nghe theo lời vận động, rời quê hương Nam Định lên vùng này, bòn nhặt miếng ăn từ đất ruộng đất rừng. Ngặt cái thực cảnh không giống lời đồn. Rừng đã thưa cây. Đất chỗ cao thì bạc mầu, nơi hủm trũng thì lầy thụt, cây lúa cắm xuống quắt queo, đỏ úa ngay từ chiếc lá mầm non. Anh Thạch học hết lớp chín, muốn học lên trung học, phải ra huyện xa hai mươi cây số, con nhà nghèo tiền gạo đâu mà theo đòi! Tìm đường bay nhảy khỏi cái nghèo khó đâu có dễ, đành vác rìu vào rừng bán sức cho bọn người sơn tràng, buôn bán gỗ. Sau anh Thạch là Bống mười lăm tuổi, xinh tươi, nền nã như mẹ, nhưng học hết lớp chín rồi cũng chẳng khác cây lúa cắm vào khu ruộng lầy chua mặn. Sau Bống còn em Tú, em Tiến xút xít nhau, đứa mười, đứa tám tuổi. Bống thương bố, thương mẹ, thương anh Thạch và các em còn hơn thương thân mình. Cái Bống là cái bống bang. Khi sẩy khi sàng cho mẹ nấu cơm. Được cái, Bống sáng ý và chịu thương chịu khó, theo mẹ Hằng chỉ bảo từ bé nên việc gì làm cũng khéo léo tinh tươm. Sáu tuổi Bống đã biết dỗ em cho mẹ đi làm. Mười ba tuổi Bống đã biết quán xuyến mọi việc trong nhà. Ngày Bống nấu cơm cho hai em ăn, dậy hai em học. Đêm, hai đứa nằm hai bên Bống như hai bắp ngô đậu trên một thân mẹ, nghe Bống hát ru, ngủ tít thò lò: Cái ngủ mày ngủ cho lâu. Để mẹ đi cấy đồng sâu chưa về. Bắt được con cá rô trê. Cầm cổ lôi về cho cái ngủ ăn. Cuối cùng miếng ăn vẫn là nỗi lo xưa cũ lại trở về ám ảnh cả trong giấc ngủ của con người. Miếng ăn! Nỗi lo sát sườn, cũng là nỗi lo khởi thủy mang ý nghĩa bảo toàn danh giá, chỉ còn cách giải tỏa là nhờ cậy vào khu rừng cạnh xóm và cái chợ hàng xã ba ngày một phiên thu hút khách thập phương. Ra chợ, Bống đành ra chợ xã phụ việc cho bà cụ Lục bán hàng cơm. Ít lâu sau, Bống xin phép mẹ, theo bạn về Hà Nội thăm thú công việc. Ôi, làng quê đất Việt, nơi nghèo đói là căn bệnh truyền di từ tiền kiếp, nơi cái khổ đã là thâm căn cố đế và cũng đã trở thành cũ kỹ rồi. Đã trở thành cũ kỹ rồi những tấn bi kịch phổ biến chẳng còn sức gây xúc động cho ai!

Bống bán bánh mì rong ở phường Thành Công, phường Ngọc Khánh. Bán quà rong, tức là ở trong đội quân nghèo khó tận cùng, thuộc lớp những đứa trẻ bất hạnh nhất rồi. Tuy vậy, Bống vẫn ăn mặc gọn gàng, cung cách cao quý. Mặt Bống lúc nào cũng sáng trưng như vừa cọ rửa. Hai con mắt Bống giống mẹ, đen láy và lấp lánh niềm vui. Tiếng Bống rao trầm ấm mượt mà. Nhiều người thích mua bánh mì của Bống, vì thấy Bống sạch sẽ xinh xắn, cầm tờ bạc không quấn tròn như nhiều đứa khác. “Thế nhà cháu ở đâu? Sao lại phải đi bán bánh rong thế này?” Người mua bánh của Bống không thể không buột miệng hỏi câu hỏi ái ngại ấy. Cô giáo Thu cũng vậy. Cô giáo Thu, nhà ở khu tập thể Thành Công. Cô hẹn Bống hàng ngày cứ sáu giờ sáng mang bánh đến cho vợ, chồng cô ăn để kịp đi làm. Dạo ấy cô mới cữ cháu thứ hai. Chồng cô lại đang đi công tác xa. Một hôm, bán hết hàng, Bống đi qua nhà cô, rẽ vào xin nước uống, thấy em bé khóc ngằn ngặt liền nói: “Có khi em mọc nanh đấy, cô ạ.” Cô hỏi: “Mọc nanh là thế nào?” Bống bảo: Mẹ cháu bảo, đó là do khi em mới đẻ, đã bế em đi trên đường có nhiều đá. Cô cho cháu một cái tăm và một chén nước sạch, cháu theo mẹ cháu nậy nanh cho em.

Mẹ Hằng thở ra nhè nhẹ:

- Con làm được à?

Bống gật đầu:

- Con theo mẹ. Con còn tắm cho em bé. Con làm như hồi mẹ tắm cho em Tú, em Tiến. Thoạt tiên, con bế em, đặt gáy và đầu em vào lòng bàn tay mình, dùng ngón cái và ngón giữa bịt hai tai em để nước khỏi vào, rồi con gội đầu cho em. Xong, con để bụng em vào bắp tay con, rồi con kỳ lưng cho em. Tiếp đó để em nằm ngửa, con kỳ cọ bụng, nách, đùi em.

- Ôi, con gái của mẹ!

- Cô khen con khéo. Rồi ngập ngừng một lúc, cô bảo con: Hoa ơi, nếu em thông cảm với cô thì cô đề nghị thế này: Từ nay, em đến ở nhà cô, giúp cô những việc nội trợ, Hoa nhé.

Từ nãy nằm bên chị, vẫn thin thít nghe chuyện, giờ, Tiến bỗng cụ cựa, nghển dậy:

- Ơ, gọi là Bống ơi Bống nhé chứ!

Tú quay đầu lại, trề môi, lườm em:

- Thế mà cũng đòi biết. Tên chị Bống trong khai sinh là Kim Hoa.

- Phải rồi, cũng như hồi bé, mẹ gọi Tiến là thằng Dóm, còn khi đi học thì gọi là Văn Tiến chứ.

Nghe mẹ giải thích, Tiến lay tay chị Hoa, xuýt xoa:

- Cô giáo Thu tốt cực chị Hoa nhỉ. Thế cô có giàu không, chị?

- Cô không giàu đâu. Cô cũng không khỏe, giở giời lại ho, lại đau ngực, sưng khớp tay khớp chân. Công việc dậy học cũng vất vả. Ở thành phố, đến cái tăm, cái chổi, cái thớt cũng phải mua, con dao cũng phải thuê mài. Tốn tiền lắm!

- Thế sao cô còn mua bao nhiêu là quần áo, đồ chơi, lại cả cặp sách cho em?

- Vì cô thương em.

- Thế chị làm gì ở nhà cô?

- Chị trông em bé khi cô đi dậy học. Ngày hai bữa chị nấu ăn cho cả nhà. Chị quét dọn nhà cửa, đi chợ, giặt giũ quần áo. Tối, chị đi học bổ túc văn hóa, đi học máy khâu. Cô giáo bảo, ít lâu nữa em bé lớn đi học, cô xin cho chị vào làm ở xí nghiệp may mặc nhà nước. Lúc ấy chị sẽ đón hai em về học ở dưới ấy.

Bỗng nhận ra hai đứa em quay lại cằn nhằn với nhau điều gì, Bống liền nhấc tay cái Tú:

- Em Tú muốn hỏi gì chị?

Tú rụt bàn tay lại, hích khẽ vào sườn Tiến. Tiến liền nằm dịch ra, nghẹo đầu:

- Ơ kìa, chị hỏi gì chị Bống thì chị hỏi đi, sao lại đùn em?

- Mày hỏi thì có.

- Chị ý.

Nằm bên ngoài hai đứa bé, chị Hằng nghe chúng đun đẩy nhau, đoán chừng câu chuyện, liền bật cười:

- Rõ vơ vẩn chưa! Người yêu với bồ te gì, chị Bống còn bé! Thôi, ngủ đi cho chị ngủ.

Hai đứa nhỏ nằm sát vào bên Hoa, nhắc Hoa ngày mồng một tết mừng tuổi chúng, rồi thoáng cái ngáy rờn rờn như tiếng dế rúc. Gượng nhẹ gỡ khỏi vòng tay quàng của hai em, Hoa bò qua người chúng, sang với mẹ.

- Con nhớ hai em, nhớ mẹ quá cơ mẹ ạ. Mẹ ơi, thế bao giờ anh Thạch mới ở trên rừng về nghỉ, hả mẹ?

- Khổ, anh Thạch con hiền lành mà số nó lận đận quá. Anh ấy thương con lắm Hoa à. Mới từng ấy tuổi đầu mà con đã phải xa mẹ, xa các em. Lắm lúc mẹ nghĩ mà xót xa quá.

- Mẹ đừng lo cho con. Cô Thu và chú ấy rất thương con, rất quý con. Nhất là khi biết con có bố là liệt sỹ và hai bố mẹ trước kia đều làm nghề dậy học. Mẹ à, cô còn dậy con cả cách giữ vệ sinh phụ nữ cơ.

Đã chạm tới miền sâu thẳm của tình mẫu tử, những xúc động chưa được bộc lộ suốt mấy ngày qua, đã tới lúc dâng chan cùng với nỗi thống khổ tích đọng qua tháng ngày, từ cái chết của chồng và nỗi đau tê bại trước cảnh con cái côi cút, trở thành cơn nghẹn ngào ứ đầy lồng ngực, chị Hằng liền chống tay ngồi dậy, ngào ngạt, tóc xõa dài mù mịt một vùng đen sẫm sau lưng.

(còn nữa)

Dài quá, phải chia thành 2 phần