Đây là câu hỏi mà hầu như phụ huynh nào có con tự kỷ cũng từng băn khoăn.

Có người thấy con đã học được rất nhiều nhưng vẫn cảm thấy "hình như chẳng khá hơn bao nhiêu". Ngược lại, có người lại lo lắng vì con chưa biết thêm nhiều kiến thức nên cho rằng việc can thiệp không hiệu quả.

Vậy đâu mới là cách đánh giá đúng?

Muốn biết việc can thiệp có kết quả hay không, trước hết phải có cơ sở để so sánh.

Ngay từ khi bắt đầu can thiệp, trẻ cần được đánh giá toàn diện để xác định rõ mình đang gặp những rối loạn gì, mức độ của từng rối loạn ra sao, những kỹ năng nào đã có và những kỹ năng nào còn thiếu.

Trên cơ sở đó, đơn vị can thiệp sẽ xây dựng mục tiêu, lập phác đồ can thiệp phù hợp và đưa ra các tiêu chí cụ thể để theo dõi sự thay đổi của trẻ theo từng giai đoạn.

Mỗi trung tâm có thể sử dụng những bộ công cụ đánh giá khác nhau. Tuy nhiên, về cơ bản, việc đánh giá thường tập trung vào các lĩnh vực sau:

  • Khả năng tập trung chú ý.
  • Khả năng quan sát và tiếp nhận thông tin từ môi trường.
  • Tương tác xã hội.
  • Ngôn ngữ và giao tiếp.
  • Hành vi.
  • Khả năng thích nghi và tự phục vụ.
  • Nhận thức và học tập.

Ở mỗi lĩnh vực đều cần có những tiêu chí cụ thể để xác định trẻ đang ở mức nào. Sau một thời gian can thiệp, kết quả sẽ được đối chiếu với chính mức đánh giá ban đầu để xem trẻ đã cải thiện được bao nhiêu, chứ không phải chỉ dựa vào cảm nhận của cha mẹ hoặc so sánh với những đứa trẻ khác.

Ví dụ, trước đây trẻ chỉ tập trung được khoảng một phút nhưng nay đã có thể ngồi học mười phút. Trước đây trẻ không đáp lại khi được gọi tên nhưng nay đã biết quay đầu nhìn người gọi. Trước đây trẻ thường xuyên la hét, ăn vạ khi không được đáp ứng nhưng nay các hành vi này đã giảm rõ rệt.

Đó đều là những minh chứng cho thấy việc can thiệp đang mang lại kết quả.

Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều phụ huynh lại chỉ đánh giá hiệu quả can thiệp dựa trên việc con biết thêm bao nhiêu chữ, đọc được bao nhiêu từ, làm được bao nhiêu phép tính hay trả lời được bao nhiêu câu hỏi.

Đây là một cách nhìn chưa đầy đủ.

Đối với trẻ tự kỷ, mục tiêu quan trọng nhất của can thiệp không phải là giúp trẻ tích lũy thật nhiều kiến thức, mà là giúp trẻ từng bước cải thiện các rối loạn cốt lõi đang cản trở sự phát triển.

Khi khả năng tập trung được nâng lên, trẻ sẽ dễ tiếp thu hơn.

Khi biết quan sát và chú ý đến môi trường xung quanh, trẻ sẽ có nhiều cơ hội học hỏi hơn.

Khi tương tác xã hội và giao tiếp được cải thiện, trẻ sẽ dần thoát khỏi thế giới riêng của mình để kết nối với mọi người.

Khi hành vi ổn định hơn, trẻ sẽ dễ thích nghi với các hoạt động học tập và sinh hoạt.

Lúc đó, việc phát triển nhận thức và tiếp thu kiến thức mới thực sự trở nên hiệu quả.

Ngược lại, nếu trẻ học được rất nhiều kiến thức nhưng các rối loạn cốt lõi gần như không thay đổi thì hiệu quả can thiệp cần được xem xét lại. Bởi những kiến thức trẻ học được có thể chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ, mà chưa chuyển hóa thành khả năng vận dụng trong cuộc sống.

Vì vậy, khi đánh giá kết quả can thiệp, cha mẹ đừng chỉ hỏi:

"Con đã học được thêm những gì?"

Quan trọng hơn, hãy hỏi:

"Những rối loạn ban đầu của con đã cải thiện được bao nhiêu?"

Đó mới là thước đo phản ánh đúng hiệu quả của quá trình can thiệp. Khi các rối loạn cốt lõi dần được cải thiện, trẻ sẽ có nền tảng để học tập, hòa nhập và phát triển bền vững trong tương lai.

TS.Lê Thị Hường

Chuyên gia giáo dục