Thực thi dân chủ đã tạo nên sức mạnh phi thường


http://sgtt.vn/thoi-su/167687/thuc-thi-dan-chu-da-tao-nen-suc-manh-phi-thuong.html


SGTT.VN - Nhân dịp kỷ niệm 67 năm ngày thành lập nước, trong cuộc trò chuyện với Sài Gòn Tiếp Thị, nhà sử học Dương Trung Quốc nhận định Cách mạng tháng tám 67 năm trước là một đỉnh cao, những truyền thống của nó đã được tiếp tục phát huy trong những giai đoạn cách mạng tiếp sau đó nhưng có nhiều giá trị khác của cuộc cách mạng ấy, đến giờ, vẫn còn đang ở... phía trước.


Ông nói: có rất nhiều nhân tố dẫn đến một thành tựu mẫu mực như vậy, nhưng nói cho cùng, một cuộc cách mạng chỉ thực sự thành công khi nó không chỉ là sự thay đổi ở thượng tầng (tựa như một cuộc đảo chính) mà thu hút được sự tham dự của toàn dân và mang lại những thành quả mà mọi người dân được hưởng. Nói cách khác là nó “hợp lòng dân”.


Chung tay làm nên cách mạng


Thưa ông, cụ thể hơn, điều gì đã giúp Cách mạng tháng tám 1945 diễn ra một cách nhanh chóng và đạt tới thành tựu có thể nói là mang giá trị “kinh điển”, thể hiện trong bản Tuyên ngôn độc lập mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc vào ngày lễ độc lập 2.9.1945?


quan trọng nhất đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh là tin vào lòng yêu nước của dân và đặt lợi ích của Dân tộc cao hơn giai cấp, đặt lợi ích Tổ quốc lên hàng đầu.


Trở về nước trực tiếp lãnh đạo cuộc cách mạng, vào thời điểm nhận thức về thời cơ giành độc lập sắp tới gần, nhà cách mạng Hồ Chí Minh coi việc phải thành lập một mặt trận tập hợp rộng rãi mọi lực lượng dân tộc là công việc quan trọng hàng đầu. Và Mặt trận Việt Minh ra đời (5.1941) hoàn toàn khác với nguyên lý “đấu tranh giai cấp” mang tính nguyên tắc của phong trào cộng sản đương thời.


Cương lĩnh của Việt Minh là “Liên hiệp tất cả các đảng phái cách mạng, các đoàn thể dân chúng yêu nước...” Với Hồ Chí Minh, “đã là người Việt Nam là có tinh thần yêu nước”. Đương nhiên, với mỗi một tầng lớp xã hội có thể có những khác biệt từ quyền lợi đến cách thể hiện lòng yêu nước. Vấn đề là phải tìm thấy những lợi ích chung tạo nên sự đồng thuận để làm cơ sở cho sự đoàn kết.


Và trên thực tế, chính Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Đông Dương đã hỗ trợ cho sự ra đời của hai đảng phái của tầng lớp trên gồm các nhà công thương, các công chức của chế độ cũ (Đảng Dân chủ) và của các tầng lớp trí thức (Đảng Xã hội). Khi tình thế đòi hỏi sẵn sàng tuyên bố giải tán Đảng Cộng sản Đông Dương (trên thực tế là rút vào hoạt động bán công khai), để thu hút các tầng lớp dân chúng còn e ngại, các bộ trưởng cộng sản từ nhiệm để nhường cho các nhân sĩ ngoài Đảng... Có vô vàn các dẫn chứng tương tự. Điều quan trọng nhất đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh là tin vào lòng yêu nước của dân và đặt lợi ích của Dân tộc cao hơn giai cấp, đặt lợi ích Tổ quốc lên hàng đầu. Nền tảng cho sự đồng thuận của nhân dân chính là lợi ích cộng đồng, dân tộc.


Chỉ tiếc rằng, Cách mạng tháng tám là một đỉnh cao, những truyền thống của nó đã tiếp tục phát huy trong thời kỳ kháng chiến bảo vệ những thành quả của cuộc cách mạng ấy. Nhưng rồi chính sự ấu trĩ tiếp nhận những quan niệm xa lạ với truyền thống dân tộc đã trở thành nguyên nhân của mọi sai lầm làm rạn nứt, thậm chí đổ vỡ sự đồng thuận, khối đoàn kết dân tộc. Vì thế mà nhiều giá trị của cuộc cách mạng 67 năm trước, trớ trêu thay lại còn đang... ở phía trước.


Mô hình nhà nước vì dân tộc


Vào thời điểm 1945 – 1946 và hoàn cảnh đất nước ta khi đó mà đã soạn thảo được bản Hiến pháp đến nay vẫn thấy thật “lý tưởng”, toát lên được nền tảng pháp lý cho sự đồng thuận của toàn dân phấn đấu cho quốc gia, dân tộc. Dưới góc nhìn của một nhà sử học, ông giải thích điều đó như thế nào?


Để có một văn kiện như vậy, trước hết phải có được sự lựa chọn đúng đắn mục tiêu của cuộc cách mạng cũng như mô hình của nhà nước được thành lập từ cuộc cách mạng ấy. Ta biết Nguyễn Ái Quốc sang Pháp rồi qua Mỹ, qua Anh rồi trở lại nước Pháp chấp nhận Quốc tế Cộng sản, gia nhập Đảng Cộng sản và chọn nước Nga Xô Viết cùng “Chủ nghĩa Lênin” vì chỉ ở đây mới có sự ủng hộ công cuộc giải phóng thuộc địa. Rồi Nguyễn Ái Quốc lại qua Trung Quốc liên lạc với Đảng Cộng sản ở đây, chứng kiến Quảng châu Công xã.


Nhà sử học Dương Trung Quốc


Vậy mà sau nhiều trải nghiệm, thử thách, khi Chiến tranh thế giới thứ 2 bùng nổ, Nguyễn Ái Quốc về nước thành lập Mặt trận Việt Minh nhưng khi thời cơ đến, Hồ Chí Minh lại liên hệ với đồng minh. Và lúc ấy, bên cạnh các chiến sĩ Việt Minh là những người bạn Mỹ; lúc viết bản Tuyên ngôn độc lập Việt Nam lại trích dẫn Tuyên ngôn độc lập Mỹ và Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền Pháp, đồng thời lựa chọn chế độ chính trị là Dân chủ – Cộng hoà.


Toàn bộ tiến trình xây dựng nhà nước theo đúng những chuẩn mực của một nền chính trị hiện đại mẫu hình phương Tây đã được “phương Đông hoá” theo thuyết “Tam dân” của Tôn Trung Sơn, dựa trên nguyên lý “của dân, do dân và vì dân” là phát kiến của Tổng thống Mỹ Abraham Lincohn... hoàn toàn thuộc phạm trù của một cuộc cách mạng tư sản. Bản Hiến pháp ra đời sau khi Quốc hội khoá I được thành lập – là một khối đại đoàn kết toàn dân – mà học vấn của giới trí thức tinh hoa khi đó hoàn toàn được đào tạo bởi chế độ cũ. Chính những người tham gia uỷ ban soạn thảo Hiến pháp, số đông trong đó là người học luật ở chế độ cũ, nhưng tri thức của họ cũng chứa đựng những giá trị của một nền văn minh tiên tiến.


Tuy nhiên, điều căn bản nhất là học vấn ấy lại gắn với trái tim của những người Việt Nam nồng nàn yêu nước, dù xuất thân hay được đào tạo từ đâu cũng đều chọn sự tiến bộ và đặt quyền lợi dân tộc lên trên hết. Sự đồng thuận ấy tạo nên giá trị của Hiến pháp 1946 mà đến nay vẫn được coi là chuẩn mực vì nó mở ra một tiến trình Dân chủ hoá sâu sắc... Nhưng cũng xin lưu ý rằng, Hiến pháp 1946 tuy đã được Quốc hội thông qua nhưng chưa kịp ban hành thì... chiến tranh bùng nổ, khiến cho đến nay nhiều quyền cơ bản ghi trong Hiến pháp này vẫn chưa trở thành hiện thực dù đã có ba lần thay đổi (1959, 1980, 1992).


Nhóm lợi ích và sự đồng thuận xã hội


Ông nghĩ gì về sức mạnh của dân tộc ta khi đất nước hết trải qua những thử thách của các cuộc chiến tranh ác liệt rồi đột phá bằng công cuộc Đổi mới?


Vẫn cái thế hệ làm nên cuộc Cách mạng tháng tám mà tôi gọi là “Thế hệ Vàng” đã dẫn dắt các thế hệ tiếp theo đi suốt cuộc trường chinh hơn hai mươi năm kháng chiến và cả cuộc đấu tranh tiêu diệt nạn diệt chủng bên nước bạn cũng như bảo vệ biên cương phía Bắc của tổ quốc rồi bước vào công cuộc Đổi mới, cho dù trước đó gặp không ít sai lầm, ấu trĩ.


Chúng ta chỉ có một tổ quốc chung mọi người cùng gìn giữ nên dễ tìm được sự đồng thuận trong giữ nước. Còn dựng nước, cũng chỉ có một tổ quốc nhưng lợi ích thì bắt buộc phải chia xẻ. Không giải quyết được quan hệ giữa cái chung và cái riêng thì sẽ có một bộ phận tha hoá và có khuynh hướng “vón cục” thành các nhóm lợi ích, phá vỡ sự đồng thuận cũng như sức mạnh đoàn kết dân tộc.


Thật khó bàn hay so sánh dân trí nước ta ngày nay so với thời Cách mạng tháng tám cao thấp ra sao. Những chắc chắn “dân khí” thời nay thua xa thời trước. Yếu tố đồng thuận tạo nên dân khí. Mà không có sự đồng thuận nào bền vững bằng thực thi dân chủ.


Công cuộc Đổi mới với nguyên lý đột phá là “dám nhìn thẳng vào sự thật” và trước hết phải “đổi mới tư duy” thành công bước đầu nhờ vào sự dũng cảm dám từ bỏ những giáo điều của một bộ phận tiên tiến trong đội ngũ lãnh đạo, đồng thời giải quyết tốt mối quan hệ lợi ích giữa nhà nước, cộng đồng và cá nhân. Nhưng đáng tiếc là sau những bước đột phá ngoạn mục thoát khỏi sự đổ vỡ chế độ chính trị và khủng hoảng trầm trọng về kinh tế, chúng ta lại lâm vào khủng hoảng cả về lý luận và thực tiễn trước mục tiêu “xây dựng một nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa” được điều chỉnh lại là “theo định hướng xã hội chủ nghĩa”. Đây là những vấn đề rất mới, chưa có tiền lệ và đầy tính đặc thù không phổ biến. Vấn đề mấu chốt cũng lại là phân chia lợi ích. Chính đây là nhân tố tác động vào sự đồng thuận xã hội một cách mạnh mẽ nhất, sâu sắc nhất. Đáng tiếc là cho đến thời điểm này vẫn là những tác động tiêu cực của thói làm giàu vô điều kiện và bản vị.


Trong bối cảnh này, đất nước rất cần đến những mũi đột phá mà bao giờ cũng gắn với một số những người cộng sản còn giữ được phẩm chất của thế hệ Cách mạng tháng tám, tức là biết đặt “Tổ quốc trên hết”. Những tên tuổi như Nguyễn Văn Linh, Võ Chí Công, Võ Văn Kiệt... hay những Kim Ngọc... là ví dụ. Đáng buồn là cái phẩm chất thời Cách mạng tháng tám ấy dường như nhạt dần theo thời gian, càng ngày càng trở nên hiếm hoi...!


Đất nước ta hiện tại đang đứng trước những thử thách thật to lớn, cả trong đội ngũ tổ chức lãnh đạo, trong đời sống kinh tế và cả hiểm hoạ từ bên ngoài đe doạ chủ quyền quốc gia và nền độc lập... Để vượt qua những thử thách và hiểm hoạ ấy, đất nước đang rất cần cái tinh thần của “Cách mạng tháng tám” và đội ngũ những người có phẩm chất của “Thế hệ Vàng”... Liệu có phải thế không?


Vào thời điểm cách mạng đang đòi hỏi sức mạnh tập hợp, tại sao mọi người đều muốn giải đáp câu hỏi “Hồ Chí Minh có phải là Nguyễn Ái Quốc hay không ?” Do vậy khi được biết đó là hai tên gọi của một con người thì rất nhiều người đã dấn thân đi theo... Đến khi trở thành người lãnh tụ, đứng đầu nhà nước độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng luôn thể hiện không chỉ sự sáng suốt mà cả sự gương mẫu. Thực sự đó là một động lực thuyết phục các thế hệ những người yêu nước dấn thân làm cách mạng. Sự đồng thuận chỉ có được khi có những nhân vật giương được ngọn cờ tập hợp bằng chính tấm gương của mình thông qua lời nói và việc làm cụ thể. Cái đó chính là cái ngày nay chúng ta thiếu.


Cần nhận thức rằng 67 năm qua, đất nước ta không chỉ thắng lợi trong sự nghiệp giữ nước, mà ngay trong sự nghiệp dựng nước cũng có rất nhiều đổi thay tích cực. Thật khó bàn hay so sánh dân trí nước ta ngày nay so với thời Cách mạng tháng tám cao thấp ra sao. Nhưng chắc chắn “dân khí” thời nay thua xa thời trước. Yếu tố đồng thuận tạo nên dân khí. Mà không có sự đồng thuận nào bền vững bằng thực thi dân chủ. Sức mạnh thời Cách mạng tháng tám là sức mạnh của cả một dân tộc “rũ bùn đứng dậy, sáng loà” nhờ thoát khỏi ách phát xít, chế độ thuộc địa và phong kiến, cũng như lần đầu tiên được hưởng quyền công dân, được tự tay tham gia xây dựng đất nước. Và nguyên lý dân chủ được xác lập một cách thực chất trên cả phương diện lý thuyết và thực tiễn nên sự đồng thuận trong dân, giữa dân và nhà nước, trong đội ngũ những người lãnh đạo... rất cao.


Cứu cánh quan trọng hàng đầu lúc này là “thực thi dân chủ”, mà trước hết là dân chủ trong hạt nhân lãnh đạo, lấy đại đoàn kết làm sức mạnh và mãi mãi phải đặt “Tổ quốc lên trên hết”. Bài học từ Cách mạng tháng tám cho thấy chỉ cần “thực thi dân chủ” tương xứng với trình độ thời ấy đã tạo nên sức mạnh phi thường, thì ngày nay, khi thế giới đã thay đổi, đất nước cũng có nhiều đổi thay tích cực, nếu thực thi dân chủ và biết đoàn kết như người xưa ta sẽ vượt qua tất cả để xứng đáng với thế hệ đã làm nên cuộc cách mạng 67 năm trước.


NGUYÊN LÊ (THỰC HIỆN)