Câu chuyện thứ 14: SHOCK
Mình viết bài này để tổng hợp lại một số diễn biến tâm lý của những người mới landing qua những người quen của mình và bản thân mình. Hy vọng sẽ đem đến cho các bạn một sự chuẩn bị về tâm lý sau khi landing.
1/ Happy:
- Những ngày đầu mới landing, chúng ta ai cũng vui vẻ vì đã đạt đến đích của mình (là định cư tại Canada) sau 1 thời gian dài chờ đợi. Chúng ta sẽ rất bận rộn cho việc tìm chỗ ở tạm, tìm trường học cho con cái, tìm trường học cho bản thân, đăng ký các giấy tờ, .... Tâm lý chung của mọi người lúc này là tuy mệt nhưng rất vui vì thấy chính phủ Canada giúp người mới định cư rất nhiều, chúng ta không gặp khó dễ trong việc đăng ký giấy tờ hay trường học, người quen là người Việt ở Canada cũng giúp đỡ chúng ta nhiệt tình bằng cách chia sẻ thông tin, giúp tìm chỗ ở, chỉ chỗ đi chợ mua sắm ....
- Sau khi có chỗ ở tạm, con cái đã vào trường học, nếu không phải vì cuộc sống phải đi làm survivor jobs thì chúng ta sẽ tìm hiểu thêm về cuộc sống ở Canada, làm tiếp các vấn đề cần thiết khác như thi lấy bằng lái xe, tìm thuê hoặc mua nhà để ổn định cuộc sống lâu dài, tìm việc làm phù hợp với năng lực, bằng cấp, tìm việc kinh doanh phù hợp với kinh nghiệm... Những việc đó đưa chúng ta từ từ hòa nhập vào cuộc sống ở Canada và chúng ta sẽ trải qua giai đoạn không lấy gì làm vui vẻ là bị shock.
2/ Shock: shock có nhiều nguyên nhân, mình xin liệt kê 1 số nguyên nhân thường gặp và một số hướng giải quyết (theo suy nghĩ cá nhân)
- Ngôn ngữ: nếu mình không biết tiếng Anh (hoặc Pháp – sau đây xin ghi gọn lại là tiếng Anh) thì cũng shock vì khi đi làm giấy tờ thủ tục sẽ rất khó khăn và phải nhờ người phiên dịch hộ. Nếu biết tiếng Anh cũng shock vì nhiều khi mình đọc, nghe hiểu nhưng khi nói thì chẳng ai hiểu mình nói gì. Nếu ở trong tình trạng như vậy thì mình nên đi học tiếng Anh ở những trung tâm hỗ trợ người nhập cư (miễn phí) để tăng cường ngôn ngữ thì sẽ dễ dàng hơn trong sinh hoạt và công việc.
- Luật lệ: chúng ta sẽ gặp nhiều luật lệ rất chi tiết trong cuộc sống hằng ngày mà nếu không tìm hiểu thì ngày nào đó chúng ta sẽ bị gặp rắc rối với những vụ thưa kiện hoặc phạt từ các cơ quan chức năng. Ví dụ như đánh đuổi 1 con chồn việc này cũng sẽ đưa bạn ra tòa; Ký hợp đồng thuê nhà khi mình muốn hủy hợp đồng không phải chỉ mất tiền cọc mà nếu không thỏa thuận được với chủ cho thuê chúng ta có thể phải trả tiền thuê đến hết hợp đồng hoặc bị phạt một số tiền lớn, ... rồi vì không hiểu luật pháp chúng ta sẽ dễ dàng nghĩ là do mình mới nhập cư nên bị lừa gạt, bị làm khó dễ .... Vì vậy, mọi vấn đề chưa hiểu hoặc còn không biết chúng ta nên hỏi tư vấn từ bạn bè, từ trung tâm hỗ trợ người nhập cư, từ các tổ chức hỗ trợ khác để tránh rắc rối.
- Lái xe: mọi người thường nghĩ lái xe ở VN là khó hơn ở Canada, nhưng thật sự không phải như vậy đối với 1 người mới landing. Ở Canada mọi người chạy xe theo luật và tuân thủ các nguyên tắc nhất định, những suy nghĩ sai lầm do kinh nghiệm lái xe ở VN sẽ dẫn đến những nguy hiểm hoặc tai nạn vì tốc độ xe chạy ở Canada nhanh hơn nhiều so với VN và lượng xe lưu thông cũng rất đông ở các thành phố lớn. Vì vậy dù đã có kinh nghiệm lái xe và đủ điều kện thi đổi bằng thì mình cũng nên thuê người hướng dẫn lái xe khoảng 5 hoặc 10 tiếng để họ hướng dẫn cách thi cho mình đồng thời hướng dẫn cách lái xe an toàn và văn hóa lái xe ở Canada để tránh tại nạn. Bảo hiểm xe ở Canada cũng cao hơn ở VN và bạn sẽ phải rất cẩn thận khi lái xe nếu không muốn tăng tiền bảo hiểm. Mua xe thì dễ nhưng nuôi xe thì tốn kém, đó là vấn đề phải suy nghĩ, nhưng nếu không có xe thì cũng hơi bất tiện.
- Thuê nhà và mua nhà: như mình đã nói ở những bài trước, việc thuê nhà ở Canada thật không dễ dàng cho những người mới qua, nhất là các bác có nhiều tiền muốn thuê nhà đẹp lại càng không dễ. Mua nhà thì cũng phải trải qua 1 số thủ tục và tới thời điểm hiện tại thì ở khu vực GTA một số căn nhà ở địa điểm tốt vẫn phải đấu giá mới mua được. Nếu có ý định mua nhà thì nên tìm hiểu cách qui định, thủ tục mua nhà, thủ tục vay và giành thời gian đi tìm vị trí. Giá nhà ở Canada so với VN hiện tại thì cao hơn nhiều, chúng ta sẽ ngạc nhiên khi 1 đất nước rộng lớn và dân số như Canada mà nhà lại nhỏ và đắt như vậy. Ngoài ra sau khi mua nhà chúng ta còn phải đóng thuế nhà hàng năm, các bạn có thể có tiền mua căn nhà vài triệu nhưng tiền thuế cho căn nhà đắt tiền là vấn đề phải suy nghĩ, ngoài ra nhà lớn còn tốn tiền sưởi, tiền bảo trì, tốn thời gian lau dọn ... và khi đó khái niệm mua nhà của chúng ta sẽ phải thay đổi. Ở VN chúng ta có thể dồn hết tiền mua nhà, sau đó không phải lo nhưng ở Canada bạn có tiền mua nhà nhưng bạn phải suy nghĩ xem thu nhập hàng tháng của mình có đủ trang trải cho căn nhà hay không (mình chưa nói đến khoản morgate nếu có).
- Giao tiếp: Canada đa phần là dân nhập cư nên mang nhiều sắc thái tôn giáo và mầu da khác nhau, điều đó dẫn đến việc giao tiếp cũng khó khăn nếu mình chưa hiểu lắm về phong tục giao tiếp chung của Canada và riêng của từng sắc dân. Việc khó khăn này sẽ làm cho chúng ta ban đầu cảm thấy bị lạnh nhạt và xa lánh. Ngoài ra, tâm lý chung là sẽ tìm cộng đồng người Việt để nhờ hướng dẫn, giúp đỡ nhưng nhiều khi không được như mong muốn hoặc có thể bị lạnh nhạt. Chúng ta cũng có lúc cảm thấy mình bị phân biệt kỳ thị, tuy nhiên qua hành động và cư xử hợp lý và hợp với lối sống Canada của chúng ta sẽ hóa giải được việc đó dễ dàng, nếu bạn không có ý nghĩ phân biệt kỳ thị thì bạn sẽ không bị phân biệt kỳ thị. Bạn bè người quen hoặc ngay cả họ hàng cũng sẽ không giúp chúng ta được như ở VN, không phải họ thiếu tình đoàn kết tương thân tương ái mà vì ở Canada đất rộng người thưa, việc đi lại tốn thời gian và tiền bạc mà mọi người đều có rất nhiều việc phải làm ở nhà sau giờ làm việc nên việc gặp mặt giúp nhau rất hiếm. Chúng ta sẽ thấy tình hàng xóm quan trọng như thế nào khi mà mua 1 cái sofa về rồi mà không khiêng vào nhà được trong khi bạn bè người ở gần cũng cách khoảng 20km. Nên giao tiếp với hàng xóm, tạo quan hệ tốt và họ sẽ giúp cho chúng ta rất nhiều nếu như chúng ta cũng sẽ sẵn sàng giúp cho họ.
- Chi tiêu: Khi mới qua chúng ta thường đã có tham khảo chi phí sinh hoạt cho từng gia đình trong từng khu vực cụ thể, đồng thời có chuẩn bị sẵn sàng 1 khoản tiền để có thể ổn định đời sống trong vài tháng đầu. Tuy nhiên việc chi tiêu sẽ khó nằm trong kế hoạch bởi vô số những khoản phải chi phát sinh ngoài ý muốn như tiền mua quần áo dầy dép cho mùa đông, tiền mua giường tủ bàn ghế, xong nồi chén bát, đồ dùng gia đình, chi phí đi lại (xe bus, tàu điện, đổ xăng, thuê xe, mua xe, bảo hiểm xe, lệ phí thi bằng lái, phí đậu xe, ....) mà đa phần mọi người chưa tính tới vì bên VN không phải lo những khoản đó. Rất nhiều bạn gửi mail cho mình hỏi về chi phí thuê nhà, chi phí ăn uống, .. nhưng những khoản phí sinh hoạt khác các bạn không quan tâm lắm nhưng thực ra sẽ là 1 số tiền không nhỏ khi ta phải bỏ ra ngay 1 lúc để có điều kiện sống bình thường tối thiểu (nhà cho thuê ở Canada thường không có giường tủ bàn ghế gì hết). Các bạn nên tìm hiểu thông tin giá cả trên mạng để chuẩn bị tiền mua sắm những thứ thiết yếu cho ngôi nhà và cuộc sống của mình trong những ngày đầu mới qua, ngoài ra để tiết kiệm tiền thì khi qua tới nơi nên hỏi hạn những địa chỉ mua hàng giá rẻ, tranh thủ mua đồ giảm giá, đọc báo và quảng cáo để biết lúc nào, nơi nào bán đồ giá rẻ để mua, việc này có thể tiết kiệm chi tiêu mua sắm tới 50%. Nếu qua mùa xuân thì chúng ta cũng nên tranh thủ mua đồ mùa đông giảm giá để dùng cho mùa đông năm sau. Muốn mua đồ gì thì nên lập 1 danh sách và nếu không cần gấp thì chờ nơi nào giảm giá thì tới đó mua. Trước khi mua nên tham khảo giá trên mạng (amazon, ..) và giá ngoài các cửa hàng.
- Tài chính: Tất cả chúng ta đều chuẩn bị một khoản tài chính để sống trong 1 khoảng thời gian định trước trong khi phải đi học, chưa tìm dược việc làm, ... Tuy nhiên, do những lý do chi tiêu nói trên và vài nguyên nhân khác nữa, thì khoản tài chánh của chúng ta sẽ giảm nhanh hơn thời gian dự tính. Ngoài ra trong lúc chưa có thu nhập thì ngồi xài tiền không thì dù có tiết kiệm hết sức ta cũng sẽ thấy khoản tiền mang theo hao hụt đi nhanh chóng hơn dự tính ban đầu, vì vậy nên có thêm 1 khoản tài chính dự phòng để không bị khó khăn khi kế hoạch tài chính ban đầu bị hỏng. Nếu có thu nhập ở VN thì cũng nên tính đến việc tìm cách gửi tiền qua tiêu dùng trong khi chưa kiếm được việc làm, việc chuyển tiền cũng mất 1 khoản phí đáng kể.
- Công việc: Ở VN, nói chung chúng ta đều có công ăn việc làm và thu nhập tương đối ổn định. Qua Canada thời gian đầu không dễ tìm việc làm và nếu có thì thu nhập cũng thấp so với mặt bằng chung. Khả năng kiếm việc làm theo bằng cấp, kinh nghiệm là rất thấp. Chúng ta vì cuộc sống sẽ phải chấp nhận làm 1 số việc hoàn toàn không thích hoặc nghĩ rằng sẽ không bao giờ làm khi còn ở VN. Công việc ở Canada đều yêu cầu bằng cấp hoặc license nên mọi việc lớn nhỏ chúng ta đều phải đi học và có giấy chứng nhận mới được làm. Do vậy chúng ta cần chuẩn bị tâm lý sẵn sàng để không bị stress khi làm việc không như ý muốn, mọi công việc đều như nhau, không có việc nào vinh quang hay sang trọng hơn việc nào và từ từ chúng ta sẽ cải thiện được việc làm.
- Kinh doanh: Việc kinh doanh cũng không đơn giản như ở VN, dân số Canada thấp là 1 bất lợi đối với kinh doanh (qua đây rồi mới thấy VN là thị trường rất tiềm năng), ngoài ra trình độ dân trí Canada cao nên họ biết lựa chọn hàng hóa và chi tiêu chứ không dễ dàng như dân Việt. Việc mua hàng hóa xuất khẩu về VN cũng không dễ, giá mua cao, nhiều điều kiện, nhập hàng từ VN qua cũng sẽ khó khăn trong vấn đề chất lượng và thị trường tiêu thụ. Việc mở kinh doanh không phải là việc làm trong một vài tháng, chúng ta nên nghiên cứu kỹ về văn hóa, luật lệ, thủ tục, thuế và thị trường, lập 1 kế hoạch kỹ lưỡng cho mọi trường hợp để tránh rủi ro.
- Sinh hoạt gia đình: Trong gia đình sẽ có nhiều vấn đề phát sinh. Sáng sớm bạn sẽ phải thức dậy chuẩn bị bữa ăn sáng cho cả gia đình và bữa ăn trưa cho con cái đi học hoặc vợ chồng đi làm. Chiều về thì phải giúp nhau dọn dẹp nhà cửa, mùa đông thì thức sớm để xúc tuyết, mua xuân thì dọn vườn trồng cây, hè thì lên kế hoạch sinh hoạt cho các con, thu thì dọn lá, ... nói chung dù bạn có ở nhà suốt ngày thì cũng thấy 1 ngày trôi qua rất nhanh, nhiều khi không đủ thời gian để làm những công việc trong gia đình. Cả vợ chồng lẫn con cái đều sẽ phải chia nhau công việc ra để hoàn tất. Việc thuê người dọn dẹp cũng không dễ và tốn nhiều tiền. Trường hợp 1 số gia đình mà 2 vợ chồng 1 người ở lại Canada 1 người về VN làm việc kinh doanh kiếm tiền thì kinh tế sẽ đỡ lo hơn nhưng người ở Canada sẽ mệt hơn vì sẽ phải làm thêm việc của người kia trong gia đình, chưa kể sự thiếu thốn về tình cảm và chia sẻ khi 2 người không ở cùng nhau.
- Con cái: trẻ em ở Canada được giáo dục tính tự lập và tự học cao, trẻ Vn sang tiếp thu nhanh kiến thức và cách sống cũng như văn hóa bản địa. Các em sẵn sàng tranh luận với cha mẹ về những vấn đề phát sinh và cha mẹ không thể lấy quyền làm cha mẹ mà áp đặt cho các con. Chúng ta phải thuyết phục được con cái, học cách tôn trọng trẻ em, chấp nhận tranh luận và coi đó như là sự cùng tìm hiểu giữa cha mẹ và con cái. Trẻ em Việt tại Canada sống trong 2 nền văn hóa Việt và Canada nên chúng sẽ phải chịu nhiều áp lực về hành vi cư xử. Ví dụ: trong cách sống của người Canada thì khi 2 người lớn đang nói chuyện mà 1 trẻ em đến hỏi việc gì đó thì người lớn phải ngừng câu chuyện và trả lời cho bé, điều đó là văn hóa cư xử của Canada; nhưng trong cộng đồng Việt thì cũng như ở VN, người lớn đang nói chuyện thì trẻ em không được chen ngang vì đó bị xem là vô lễ. Chính vì những lý do tương tự như vậy mà chúng ta phải hướng dẫn cho con cái cũng như thay đổi nhận thức trong cách cư xử trong từng môi trường giao tiếp để có thể hòa nhập trong các cộng đồng.
- Thói quen cá nhân: các ông sẽ thiếu thời gian và cơ hội để tụ tập bạn bè uống cafe, nhậu nhẹt tán dóc, các bà sẽ ít dịp đi làm móng tay, gội đầu, massage hay spa vì chi phí quá cao so với VN. Sự giải trí và thư giãn kiểu ở VN sẽ không có cơ hội ở Canada trong lúc cuộc sống hàng ngày gặp nhiều áp lực. Sự thư giãn và giải trí sẽ phải thay đổi cho phù hợp với cuộc sống. Cuộc sống ở Canada sẽ hướng chúng ta về với gia đình nhiều hơn là ở VN. Vai trò giữa vợ và chồng sẽ ngày càng bình đẳng hơn (nếu không muốn nói là phụ nữ sẽ ngày càng có cơ hội nổi trội hơn đàn ông), các quí ông gia trưởng cũng nên chuẩn bị tâm lý sẵn sàng để thích nghi với việc này.
- Các mặt khác trong cuộc sống: chúng ta sẽ không thể dùng tiền hoặc sự quen biết để đẩy nhanh tiến độ công việc, tiến độ kinh doanh như ở VN và tiến độ hòa nhập. Bảo hiểm y tế thì miễn phí nhưng chúng ta sẽ phải xếp hàng chờ lâu để gặp bác sỹ chuyên khoa (nếu cần), chúng ta có trả tiền cũng không được vì ở Canada không có bệnh viện tư. Mọi việc sẽ từ từ tiến hành theo tuần tự và chúng ta sẽ thấy rằng ở Canada mọi việc đều khó có thể gấp rút hoặc đi đường tắt.
Trên đây là một số vấn đề dễ gặp nằm ngoài sự tưởng tượng của chúng ta khi mới landing nếu chúng ta thiếu thông tin, mình chỉ liệt kê 1 phần, ngoài ra còn nhiều thứ linh tinh khác cũng dễ gây shock và stress mà mình khó có thể kê ra hết hoặc do nhiều vấn đề tế nhị nên không kê ra được.
Shock nặng, shock nhẹ hay shock toàn tập, shock ít hay shock nhiều là tùy theo hoàn cảnh mổi người, nhưng nói chung thì ai cũng sẽ trải qua, nhưng mình hy vọng các bạn sau khi đọc thì sẽ không bị shock nữa vì mình đã chích ngừa cho các bạn để các bạn bị shock ở VN trước khi qua, qua đây không shock nữa hi hi ... giỡn 1 chút cho bớt căng thẳng.
3/ Hướng tới tương lai: Có nhiều người sau khi gặp nhiều chuyện bị shock sẽ cảm thấy quyết định sai lầm khi chuyển qua Canada sinh sống, có người muốn quay về lại VN, ... Nói như vậy không có nghĩa là cuộc sống mới tại Canada sẽ quá shock và quá stress đối với chúng ta, chẳng qua 1 số thói quen sinh hoạt và suy nghĩ hàng ngày chúng ta phải thay đổi và khi quen rồi thì chúng ta sẽ thấy cảm thấy thích hơn. Nếu so sánh thì ở VN chúng ta tự do hơn rất nhiều so với ở Canada, tại Canada chúng ta phải nghiêm chỉnh chấp hành các luật lệ từ trong gia đình tới ngoài xã hội, giữa người với người và ngay cả giữa người với thiên nhiên muông thú, chúng ta sẽ nhận thấy con người và thiên nhiên hòa nhập sống thanh bình bên nhau. Thời gian shock và stress sẽ qua nhanh khi chúng ta tìm dược việc làm và cảm thấy hài lòng với công việc, bớt so sánh với cuộc sống trước ở VN và cảm nhận được những giá trị khác trong cuộc sống (ngoài vấn đề tiền bạc và vật chất) cũng như được hưởng thụ những giá trị tinh thần và giá trị xã hội. Lúc đó chúng ta sẽ hiểu được lý do tại sao có những luật lệ, phong tục, cách cư xử ... làm cho chúng ta bị shock lúc ban đầu thật ra hòan toàn bình thường trong xã hội Canada và không có gì gây shock cả, chúng ta bị shock là vì chưa hiểu hoặc hiểu lầm mà thôi.
O Canada ..... nghe thật nhẹ nhàng và thanh bình, đất nước Canada cũng như bài ca đó.
Chúc các bạn sớm hòa nhập và không bị shock và stress trong thời gian đầu định cư.
Thân.