Dù đã định bụng sẽ chuyển sang group bên facebook, nhưng vẫn cứ phải quay về đây.Tôi có cảm giác cuộc tranh luận này đi hơi xa quá trong việc tranh luận từng chữ trong bản dịch (có lẽ các bạn hiểu, một bản dịch hoàn chỉnh của một tác phẩm hoàn chỉnh, nên được đánh giá trên tổng thể, còn cắt nhỏ ra từng câu, từng chữ thì không biết tới bao giờ...);)
Xin phép dùng dấu quote, dù rằng tôi thấy những chữ trong phần quote đều bị in nghiêng cả đoạn, khá là khó đọc (nhưng tôi sợ ăn đá của bạn Vgb lắm). Tôi xin chia sẻ với các bạn đôi ba dòng về lý thuyết dịch thuật (trích từ cuốn Nhập Môn Nghiên Cứu Dịch Thuật - Jeremy Munday - Trịch Lữ dịch - NXB Tri Thức - 2009):
Tôi có thể cho ví dụ về cả 3 phong cách dịch trên (phần lý thuyết dịch thuật nêu trên có từ những năm trước thế kỷ 20, mong các bạn chú ý, những lý thuyết về sau còn phức tạp hơn rất nhiều, nhưng tôi chưa gõ lên đây, vì khá dài:-S)
1 - Dịch từng chữ - điển hình cho phong trào dịch thuật hiện nay. Phần nhiều là vì dịch giả hiện nay sợ bị ném đá (vì độc giả và đồng nghiệp đều có thể đọc bản gốc và phản đối: Nguyên tác không phải như vậy!!!) và phần thứ 2 là, nhiều dịch giả chưa đủ trình độ để "dịch nghĩa".:Embarrassment: Chắc khỏi cần lấy ví dụ làm gì. Vì sách dịch ngoài kia hiện nay hầu hết đều theo cách này.8-|
2 - Dịch thoát ý - điển hình như bản dịch Bắt Trẻ Đồng Xanh của Phùng Khánh (thần tượng của tôi @};-)
3 - Phỏng dịch - ví dụ điển hình là Bùi Giáng ("vĩ nhân" được tôn sùng cũng nhiều mà bị ghét cũng nhiều). Hậu quả là có một số bạn không chịu được kiểu "ứng tác" của Bùi Giáng mà đòi vứt dịch phẩm của ông đi (như một bạn độc giả mà tôi đã quote lại ở nhiều trang trước).8-}
Bạn Vgb đã nói, với một bản dịch thì nên thống nhất quan điểm, đã dịch sát thì nên bám theo dịch sát, đã dịch thoáng thì nên bám theo dịch thoáng. Tôi đánh giá cao quan điểm của bạn, nhưng đó là trên lý thuyết. Trên thực tế là hầu hết các dịch giả hiện nay đều bị rơi vào tình trạng: có câu thì bị tự đẩy mình sang cực dịch sát, có đoạn lại chẳng hiểu vì sao mà nhảy sang cực dịch thoáng./:) Lý do thì... có lẽ là vì không nắm vững lý thuyết? Hoặc cũng có thể do thiếu sự đào tạo tử tế và quy chuẩn ngay từ hồi mới cắp sách nghiên cứu chăng? Đương nhiên, xét cho cùng thì sự không thống nhất này hoàn toàn là lỗi của dịch giả chúng tôi (các bạn đồng nghiệp đừng ném đá, :(( xin tha!!)
Nhìn chung, ở Việt Nam hiện giờ, nền dịch thuật còn chưa phát triển đến nơi đến chốn chứ đừng nói đến "nghiên cứu dịch thuật" một cách khoa học và có hệ thống (may sao ít nhiều nền dịch thuật của chúng ta cũng du nhập được kha khá lượng từ Hán Việt gốc Trung và Hán Việt gốc Nhật, cám ơn các dịch giả tiền bối vô cùng). Chính bởi lý do đó, nên hầu hết các cuộc tranh cãi về dịch thuật đều khó vượt qua ngưỡng "tranh luận, bắt bẻ từng câu từng chữ". Điều này thì bản thân giới học thuật cũng rất đau đầu, vì ngay cả các dịch giả gạo cội cũng không mấy người nắm được lý thuyết dịch thuật một cách tổng quát, phần nhiều họ dịch theo kinh nghiệm và thói quen (tôi cũng vậy thôi, chẳng hiểu biết hơn ai, thậm chí kinh nghiệm thì không đáng để khoe). Khi bắt đầu một dịch phẩm, thì nên đi theo phong cách nào, dịch sát từng chữ hay dịch thoáng đi? Chỗ này thì dịch sát hay dịch thoáng? Chỗ kia thì sao? Chuyện này đối với mọi dịch giả đều không dể lựa chọn chút nào.:(
Cuối cùng, xin trích lời của cố giáo sư Cao Xuân Hạo (mong các bạn đừng nghĩ rằng tôi tranh luận bằng lời của người quá cố, tôi chỉ thấm thía cảm nhận của cố giáo sư mà thôi, cảm giác của tôi và nhiều người dịch khác cũng như vậy đấy)::((
PS: Bạn nào muốn nghiên cứu sâu hơn về lý thuyết dịch thuật, thì tôi gợi ý nên ra hiệu sách tìm mua cuốn Nhập Môn Nghiên Cứu Dịch Thuật - Jeremy Munday. Đương nhiên, đây chỉ là gợi ý của tôi. Với những người không làm công việc dịch thuật, thì cuốn sách này khá là... nhàm chán. Vì toàn lý thuyết và phân tích lý thuyết thôi.:|
Xin phép dùng dấu quote, dù rằng tôi thấy những chữ trong phần quote đều bị in nghiêng cả đoạn, khá là khó đọc (nhưng tôi sợ ăn đá của bạn Vgb lắm). Tôi xin chia sẻ với các bạn đôi ba dòng về lý thuyết dịch thuật (trích từ cuốn Nhập Môn Nghiên Cứu Dịch Thuật - Jeremy Munday - Trịch Lữ dịch - NXB Tri Thức - 2009):
Trong lời mở đầu cho bản dịch Epistles của Ovid mà ông (Dryden) hoàn thành năm 1680, Dryden quy toàn bộ dịch thuật về thành ba lối:
1) Dịch từng chữ (metaphrase): Dịch bám từng chữ và từng dòng, tương tư như khái niệm "dịch chữ".
2) Dịch thoát ý (paraphrase): Dịch có độ thoáng, người dịch không để lạc mất ý của tác giả, nhưng không cần phải bám sát từ ngữ của tác giả, tức là có thể thay đổi toàn bộ cả câu chữ; tương đối giống với khái niệm "dịch nghĩa".
3) Phỏng dịch (imitation): bỏ rơi cả chữ và ý của nguyên tác, giống với lối dịch rất tự do của Cowley, gần như là một ứng tác từ văn bản gốc.
Tôi có thể cho ví dụ về cả 3 phong cách dịch trên (phần lý thuyết dịch thuật nêu trên có từ những năm trước thế kỷ 20, mong các bạn chú ý, những lý thuyết về sau còn phức tạp hơn rất nhiều, nhưng tôi chưa gõ lên đây, vì khá dài:-S)
1 - Dịch từng chữ - điển hình cho phong trào dịch thuật hiện nay. Phần nhiều là vì dịch giả hiện nay sợ bị ném đá (vì độc giả và đồng nghiệp đều có thể đọc bản gốc và phản đối: Nguyên tác không phải như vậy!!!) và phần thứ 2 là, nhiều dịch giả chưa đủ trình độ để "dịch nghĩa".:Embarrassment: Chắc khỏi cần lấy ví dụ làm gì. Vì sách dịch ngoài kia hiện nay hầu hết đều theo cách này.8-|
2 - Dịch thoát ý - điển hình như bản dịch Bắt Trẻ Đồng Xanh của Phùng Khánh (thần tượng của tôi @};-)
3 - Phỏng dịch - ví dụ điển hình là Bùi Giáng ("vĩ nhân" được tôn sùng cũng nhiều mà bị ghét cũng nhiều). Hậu quả là có một số bạn không chịu được kiểu "ứng tác" của Bùi Giáng mà đòi vứt dịch phẩm của ông đi (như một bạn độc giả mà tôi đã quote lại ở nhiều trang trước).8-}
Bạn Vgb đã nói, với một bản dịch thì nên thống nhất quan điểm, đã dịch sát thì nên bám theo dịch sát, đã dịch thoáng thì nên bám theo dịch thoáng. Tôi đánh giá cao quan điểm của bạn, nhưng đó là trên lý thuyết. Trên thực tế là hầu hết các dịch giả hiện nay đều bị rơi vào tình trạng: có câu thì bị tự đẩy mình sang cực dịch sát, có đoạn lại chẳng hiểu vì sao mà nhảy sang cực dịch thoáng./:) Lý do thì... có lẽ là vì không nắm vững lý thuyết? Hoặc cũng có thể do thiếu sự đào tạo tử tế và quy chuẩn ngay từ hồi mới cắp sách nghiên cứu chăng? Đương nhiên, xét cho cùng thì sự không thống nhất này hoàn toàn là lỗi của dịch giả chúng tôi (các bạn đồng nghiệp đừng ném đá, :(( xin tha!!)
Nhìn chung, ở Việt Nam hiện giờ, nền dịch thuật còn chưa phát triển đến nơi đến chốn chứ đừng nói đến "nghiên cứu dịch thuật" một cách khoa học và có hệ thống (may sao ít nhiều nền dịch thuật của chúng ta cũng du nhập được kha khá lượng từ Hán Việt gốc Trung và Hán Việt gốc Nhật, cám ơn các dịch giả tiền bối vô cùng). Chính bởi lý do đó, nên hầu hết các cuộc tranh cãi về dịch thuật đều khó vượt qua ngưỡng "tranh luận, bắt bẻ từng câu từng chữ". Điều này thì bản thân giới học thuật cũng rất đau đầu, vì ngay cả các dịch giả gạo cội cũng không mấy người nắm được lý thuyết dịch thuật một cách tổng quát, phần nhiều họ dịch theo kinh nghiệm và thói quen (tôi cũng vậy thôi, chẳng hiểu biết hơn ai, thậm chí kinh nghiệm thì không đáng để khoe). Khi bắt đầu một dịch phẩm, thì nên đi theo phong cách nào, dịch sát từng chữ hay dịch thoáng đi? Chỗ này thì dịch sát hay dịch thoáng? Chỗ kia thì sao? Chuyện này đối với mọi dịch giả đều không dể lựa chọn chút nào.:(
Cuối cùng, xin trích lời của cố giáo sư Cao Xuân Hạo (mong các bạn đừng nghĩ rằng tôi tranh luận bằng lời của người quá cố, tôi chỉ thấm thía cảm nhận của cố giáo sư mà thôi, cảm giác của tôi và nhiều người dịch khác cũng như vậy đấy)::((
Cho nên tình trạng lạc hậu trong các ngành học này là điều khó tránh khỏi. Lạc hậu mà biết mình lạc hậu (như bên các ngành khoa học chính xác) thì không sao: chỉ cần chăm chỉ đọc sách mới là chẳng bao lâu sẽ bắt kịp người ta; nhưng bên chúng tôi thì không phải như thế. Thấy rõ mình lạc hậu không phải dễ: phải hiểu người ta tiến xa đến đâu đã, rồi mới ước lượng được cái khoảng cách giữa người ta với mình. Nhưng làm sao hiểu được điều đó khi bản thân mình còn sa lầy ở một giai đoạn mà người ta đã bỏ xa từ hơn nửa thế kỷ trước ? Một số lớn trong chúng tôi không hề thấy mình lạc hậu chính vì lạc hậu quá xa, nhìn về phía trước không còn thấy mô tê gì nữa.
Nguồn: http://nguyentienhai.wordpress.com/2012/05/04/tieng-viet-hom-nay-so-hon-bao-tap/
PS: Bạn nào muốn nghiên cứu sâu hơn về lý thuyết dịch thuật, thì tôi gợi ý nên ra hiệu sách tìm mua cuốn Nhập Môn Nghiên Cứu Dịch Thuật - Jeremy Munday. Đương nhiên, đây chỉ là gợi ý của tôi. Với những người không làm công việc dịch thuật, thì cuốn sách này khá là... nhàm chán. Vì toàn lý thuyết và phân tích lý thuyết thôi.:|
11:41 SA 23/05/2012
t
Nói lại đôi lời để tránh bị ăn đá của đồng nghiệp: Ý của tôi là phần đông người dịch không nắm được lý thuyết dịch thuật (trong đó bao gồm cả tôi, tôi cũng không nắm chắc lý thuyết đâu--->khóc!!) chứ tôi không nói tất cả dịch giả VN đâu nhé. /:)
Thực ra, có những dịch giả chẳng cần biết dòng lý thuyết nào mà vẫn cho ra những dịch phẩm xuất sắc đấy thôi.@};-