Những thông tin đầu tiên về bình oán khí (mộ chum)- táng thức độc lạ của văn hóa Sa Huỳnh đã xuất hiện từ hồi 1909, thứ khiến nhiều người nghi ngờ những chiếc mộ này như là các chiếc bình oán khí bí ẩn. Nhưng mãi đến năm 2003, các bí ẩn liên quan đến hình thức tiễn người chết về cõi âm cực lạ lẫm này mới được giải mã, trong đó gồm cách người chết được chôn…
1. Bình oán khí - Truyền thống mai táng nổi bật một thời ở Đông Nam Á
Năm 2003, trong đợt khai quật 46 mộ tại di chỉ Động Cườm do Bảo tàng Bình Định phối hợp với Viện Khảo cổ học và Bảo tàng Lịch sử quốc gia thực hiện, số chum này được xác định thuộc nền văn hóa Sa Huỳnh.
Khu mộ chum thường được chôn trên những sườn dốc của các gò đất hay cồn cát ven sông, ven biển, với những loại hình chum hình cầu, hình trứng, hình trụ, giống như những chiếc bình oán khí có kích thước khác nhau.
Bình oán khí được phân bổ theo kiểu ô bàn cờ theo từng hàng, từng cụm, có đơn táng, song táng. Để chứa được cả một con người trưởng thành khi mất đi, cư dân Sa Huỳnh chôn người quá cố trong các chum lớn được làm từ vật liệu đất đen hay đất có màu đỏ và được nung khá tốt, có chiếc cao đến 1m2.
Nhiều người còn cho rằng, bình oán khí là nơi chứa xác người có kích thước lớn thì chẳng khác nào một chiếc bình oán khí siêu to khổng lồ.
Với việc hàng chục ngôi mộ cổ được tìm thấy ở cồn cát ven biển tên là Động Cườm, tỉnh Bình Định thì nơi đây được giới thầy phép ví như là hố chôn tập trung những chiếc bình oán khí lạ lùng có bình oán khí dày đặc nhất Việt Nam.
Vùng đất này xưa kia ở vùng biển cổ nối liền từ mũi Sa Huỳnh đến Bắc Bình Định. Cuộc khai quật thực hiện trên tổng diện tích khoảng 300 mét vuông đã tìm thấy 46 mộ chum và 4 cụm mộ nồi chôn úp nhau.
Các mộ chum được làm bằng gốm chôn thằng đứng có nắp đậy hình nón cụt, bán cầu… thậm chí đáy một chum khác được sử dụng lại.
Hình ảnh bình oán khí được tìm thấy ở Động Cườm - tỉnh Bình Định
Trước đây, người Pháp gọi những khu địa táng này là cánh đồng chum, hay giới thầy bùa gọi là cánh đồng mộ chum hay cách đồng trữ bình oán khí vì phân bố các mộ khá dày và được chôn đứng sát nhau.
Ngoài ra, nhiều bình oán khí còn được tìm thấy chứa đồ tuỳ táng. Những đồ tùy táng chôn theo bình oán khí là nồi nhỏ, bát bồng bằng gốm mang đặc trưng văn hóa Sa Huỳnh và chủ yếu đặt trên nắp chum.
Đồ tùy táng theo người chết tùy thuộc vào sự giàu có hay nghèo khó của người chết mà có nhiều hay ít hiện vật được chôn theo. Một số vật dụng có thể được tìm thấy như dao, rìu, đục, kiếm ngắn, hạt cườm thủy tinh màu sắc rực rỡ...
Trong số đồ tùy táng tại di chỉ Động Cườm, rất nhiều hạt cườm màu đỏ sẫm và màu xanh dương, phần lớn chỉ bé bằng đầu tăm, phải dùng rây bột mới sàng được. Điều đặc biệt là dù bé như vậy nhưng chúng được xuyên lỗ - chứng tỏ kỹ thuật nấu thủy tinh của người Sa Huỳnh cổ rất điêu luyện. Gu thẩm mỹ của giới thượng lưu ở thời văn hoá Sa Huỳnh khá "sành điệu" và ưa chuộng đồ trang sức làm bằng đá quý và cũng như pha lê nhiều màu sắc.
Xem phim Kẻ ăn hồn - Rượu sọ người ngay!
2. Phát hiện kinh ngạc về tư thế chôn cất trong bình oán khí
Nói về tư thế người chết được chôn trong mộ, ban đầu, nhiều người đã nghĩ những chiếc chum này là một dạng quan tài gốm chôn người chết, bởi chôn trong bình oán khí cũng là nét đặc thù dễ phân biệt với các văn hóa khác của văn hóa Sa Huỳnh.
Nhưng người chết được chôn trong chum như thế nào vẫn còn là điều bí ẩn không chỉ được nhiều người tò mò, mà còn được các thầy chú đặc biệt muốn biết bên trong những chiếc bình oán khí đó chứa các vong hồn như thế nào.
Cũng có ý kiến cho rằng do trong các mộ táng Sa Huỳnh không tìm thấy mộ nào có nguyên xương cốt người hoặc xương cốt bị đốt cháy, vì thế khó có khả năng đây là những bình oán khí đựng tro xương người chết là chết. Mãi đến cuộc khai quật Động Cườm năm 2003, nghi vấn mới được giải mã.
Bình oán khí có kích thước lớn để chôn nguyên xác người chết bó gối
Các nhà khoa học có đủ bằng chứng khẳng định phần lớn những chiếc chum gốm có kích thước lớn của văn hóa Sa Huỳnh là để chôn nguyên xác người chết được bó gối sau khi tìm được một vài chum gốm có bộ xương với tư thế nằm co lại.
Người chết được táng trong chum với tư thế ngồi bó gối. Có lẽ, người xưa muốn cho người đã mất sớm đầu thai nên đặt xác người đã mất về tư thế thai nhi trong bụng mẹ. Để khi rời cõi dương thế, họ gần như được sống tiếp nối tại với thế giới cõi âm.
3. Truyền thuyết quanh cánh đồng chứa đầy bình oán khí
Vốn biết, hình thức chôn cất người đã mất trong chum gốm mang đậm tín ngưỡng, tuy nhiên, thời nào cũng có kẻ gian. Vẫn có những kẻ ác tâm “đẩy nhanh tiến độ" đắp mộ chum bằng cách ra tay thủ tiêu nạn nhân, chôn sống người xấu số vào bình để biến nó thành bình oán khí nhằm chiếm đoạt hoặc điều khiển linh hồn họ.
Chưa hết, tồn tại các phù thuỷ, pháp sư thu nạp âm khí từ những cánh đồng chum thứ mà họ gọi là bình oán linh, và làm chuyện tà ác như sai khiến âm binh (thuật điều binh) hay các thuật chiếm xác đoạt hồn để chiếm quyền năng kẻ thù.
Một số hình ảnh về bình oán khí đã được tìm thấy
Ngoài ra, còn nhiều hình thức luyện âm binh đen tối hơn, như trộm mộ, đánh cắp sọ và chưng cất vào chiếc bình tế lễ. Mỗi sọ tượng trưng cho một linh hồn, cả một bình oán khí lớn như vậy chứa cả đại gia tộc oán hồn. Những pháp sư này buộc phải cao tay ấn, trấn yểm được oan hồn chỉ ở trong bình và ra ngoài khi được phép.
Thời xưa, với các tà hồn bị thư ếm, để được thoát ra khỏi chiếc bình oán khí trong thời gian cho phép, phải thực hiện một giao kèo theo mong muốn của chủ nhân. Những kẻ man rợ manh mún sử dụng loại tà thuật điên rồ này, đã phải trả giá đắt trước pháp luật.