“ Bao giờ trên những cánh đồng ở khắp đất nước Việt Nam không còn bông lúa nào thì gia đình tôi mới bỏ nghề”. Đó là lời tâm sự của ông Phan- một trong những nghệ nhân hiếm hoi còn sót lại của làng Vòng. Trong thời buổi kinh tế thị trường nhiều xô bồ, ồn ã, ta càng thêm trân trọng những người như ông. Họ coi làm cốm như một nghề lao động thiêng liêng, góp phần gìn giữ những giá trị văn hoá ẩm thực đáng quí của Hà Nội một thời.


Một khuya hai sớm


Sinh ra trong một gia đình có truyền thống lâu đời làm cốm, nghề cốm đến với ông Phan như một lẽ tất yếu. Tính đến đời ông chẳng biết đã qua bao nhiêu thế hệ rồi. “Thế hệ cha ông đi trước sống với nghề cốm, mình là lớp con cháu, cha ông truyền nghề lại cớ sao dứt bỏ được. Nghề cốm cần có duyên lắm chứ! Tuốt, rang, giã, xảy, gói…tất cả các công đoạn đòi hỏi người làm cốm sự cần cù, đảm đang, tính kiên trì, bền bỉ ”- Ông Phan tâm sự.


Ngay từ hồi còn nhỏ, ông đã lon ton theo chân các bà các mẹ ra đồng gặt lúa nếp non rồi xun xoe ngồi bên chảo rang đợi lúa chín tới, theo chân bà đi gánh cốm bán lẻ vỉa hè. Lớn lên, chẳng cần phải ai dạy ai chỉ bảo, tự ông học, bắt trước cách làm từ cha anh để lại. Cần mẫn như con ong, ngày nào cũng rang, giã gói cốm cho người vợ đem lên chợ Đồng Xuân giao hàng, bán rong trên đường Xuân Thủy (Cầu Giấy) cho những thực khách sành cốm khắp mọi miền đất nước…


Quệt ngang giọt mồ hôi đang lăn trên trán, trong mùi thơm nồng của mẻ cốm trên chảo rang nóng, bác Phan chia sẻ: “Nghề này khổ lắm cháu ạ! Vất vả, một khuya hai sớm, tối ngày cuốn trong guồng quay của lúa non, của cốm”.


Ngày trước cánh đồng làng Vòng rộng lắm, kéo dài đến tận Yên Hoà, trồng cả lúa nếp cái hoa vàng. Đến độ lúa cong xuống thì sẵn cắt về, bây giờ chẳng có đất mà trồng, phải mua lúa non nên nhọc nhằn thêm gấp bội. Để mua được lúa nếp non “chính hiệu”, người làm cốm thường phải tìm ở những vùng ngoại thành: Đan Phượng, Ba Vì, Thanh Tước… có khi phải vượt cả trăm cây số ngược lên mạn Bắc Giang để mua về những bó lúa non, ngọt mát. Ông đi từ 4, 5 giờ sáng, có lần đến tận một giờ chiều mới về, vội ăn bát cơm lại tất bật cùng vợ con tuốt lúa, rang, giã. Có vụ mất mùa, ông phải lùng khắp những cánh đồng miền Bắc, có khi vào tận Nghệ An, Thanh Hoá cố tìm mua cho bằng được lúa non “chất lượng cao”, để không phụ lòng những thực khách yêu cốm, “sành cốm”, “Họ là những người coi cốm như một thức quà dân giã không thể thiếu mặc dù nơi đô thành đâu thiếu bánh gatô, bánh bơ cao cấp”- ông tâm sự.



Làm cốm


Khi tôi hỏi về lời lãi đổi được sau những nhọc nhằn vất vả một khuya hai sớm, ông đưa mắt nhìn vào đống sàng xếp gọn gàng bên cối giã, chép miệng bùi ngùi: “ Lấy công làm lãi thôi cháu ạ! Nhiều vất vả nhưng cũng có đồng ra đồng vào thêm thắt các con ăn học”. Người dân làng Vòng hỏi ai chẳng biết nhà bác Phan làm cốm thơm ngon bậc nhất vùng này. Mồ hôi công sức cộng với bàn tay khéo léo như một nghệ nhân thực thụ, mỗi mẻ cốm ra lò làm nức lòng người dân sành cốm gần xa. Đã có nhiều người tìm đến tận nhà ông để đặt hàng, mua cốm làm quà gửi vào tận trong Nam, theo chân người đến mọi tỉnh thành của đất nước.



Còn ai giã chày hôm sớm?



Làng Vòng hôm nay khác xưa nhiều. Ngày bác Phan còn nhỏ là lúc nghề vốn trong làng còn phồn thịnh lắm. Nhà nhà làm cốm, người ngưòi giã cốm. Cánh đồng làng Vòng trải rộng mênh mông màu xanh của thứ lúa nếp cái hoa vàng. Cứ chiều chiều, cả làng rộn rã tiếng chày giã cốm nhưng hôm nay…


Ông Phan đưa mắt nhìn ra cái ngõ sâu tun hút, ngậm ngùi buồn: “Cả làng giờ chỉ còn lác đác chục nhà còn giữ nghề làm cốm, họ bỏ nghề cả rồi. Nhà mở quán internet, nhà mở hàng ăn, bán quán, kinh doanh kiếm sống; nhà xây phòng trọ cho sinh viên ở, “ngồi mát” cuối tháng tính tiền cũng đủ sống sung túc. Cánh đồng làng Vòng chẳng mấy chốc dã bị mất đi thay vào đó là những dự án xây dựng, toà tháp chọc trời, bề bộn xi măng cốt thép. Người dân làng Vòng pha trộn với nhiều người dân nơi khác, tận tít Nghệ An, Thanh Hoá, Thái Nguyên … đến mua nhà, dựng cửa”.


Tôi hỏi, sao ông không chọn một nghề khác đỡ nhọc nhằn vất vả hơn để mưu sinh và thực sự xúc động khi nhận được câu trả lời không chút suy tính của ông: “Bởi gia đình tôi yêu nghề”. Thực sự, với địa vị ông, có trong tay cả ngôi nhà ba tầng khang trang rộng rãi, tiện nghi đầy đủ giữa phố phường thủ đô Hà Nội, ông bỏ nghề cốm làm nghề gì chẳng khá giả và nhàn nhã hơn. Chẳng hạn như là mở một đại lí bán hàng tạp hoá, một hàng ăn hay đơn giản xây phòng cho sinh viên thuê trọ… giống những nhà khác đã làm…


Nhưng không… Trong bộn bề tiếng nhạc xập xình, còi xe không ngớt, tiếng trộn bê tông loảng xoảng nơi thủ đô… tôi vẫn nghe thấy tiếng chày giã cốm thậm thình, đều đặn từng nhịp vang ra từ nhà ông Phan trong ngõ sâu tun hút của làng Vòng Hậu.


Lớp trẻ bây giờ, ít ai còn tình yêu thực sự với nghề làm cốm, chỉ chạy theo những công việc ít mồ hôi công sức lại dễ kiếm ra đồng tiền. Ông buồn khi nhắc đến làng Vòng hôm nay… Bỗng tôi chạnh buồn khi nghĩ về Làng Vòng ngày mai, rồi những người yêu nghề, đam mê thực sự với nghề làm cốm như ông Phan, mười năm nữa, hai mươi năm nữa… sẽ đến tuổi nghỉ ngơi, thôi những ngày lặn lội tìm lúa non ở những tỉnh thành lân cận, thôi những ngày miệt mài với những nhịp chày giã cốm... sẽ có ai tiếp những nhịp chày hôm sớm, làm ra những mẻ cốm làng Vòng làm nức lòng thực khách gần xa.


Tôi sợ thế hệ mai sau chỉ nhớ về cốm Vòng trong hoài niệm, biết có một làng Vòng qua tên phố, tên đường mà không một lần được thưởng thức hương vị cốm Vòng làm nên bởi chính bàn tay của nghệ nhân làng Vòng, “một thứ thanh đạm, một thứ ngọt sắc, không gì hòa hợp bằng ”.(Thạch Lam - “ Hà Nội 36 phố phường ” )….


Anh Tuấn (Thực hiện)



http://webphunu.net/content/ve-lang-vong-thuong-nguoi-lam-com