Hàn Quốc - một câu chuyện để kể

TTCT - Một thập niên qua, người Hàn Quốc đã để lại trong lòng thế giới nhiều ngạc nhiên và ngưỡng mộ vì cách mà họ - không vội vã và ầm ĩ - tiến lên trong văn hóa, khoa học, cải cách kinh tế và trong đối diện, giải quyết những thách thức về xã hội.

Changmin (giữa), thành viên trong ban nhạc Hàn Quốc TVXQ, biểu diễn tại đêm nhạc Kpop ở Hà Nội vào ngày 29-11. 17 ban nhạc từ Hàn Quốc đã hội tụ về Hà Nội để tham dự sự kiện kỷ niệm 20 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hàn Quốc - Ảnh: Reuters

Vào năm 1990, học giả người Mỹ Joseph Nye đã đưa ra thuật ngữ "quyền lực mềm" mà chính ông, trong một công trình xuất bản năm 2004 định nghĩa là "khả năng đoạt lấy thứ mình muốn thông qua sự hấp dẫn thay vì ép buộc". Quyền lực mềm xuất phát từ sự hấp dẫn về văn hóa, tư tưởng chính trị và các chính sách của một quốc gia. Nước Mỹ đã áp dụng "quyền lực mềm" suốt thời gian dài để phổ biến giấc mơ Mỹ và giờ đây nó đang được người Hàn Quốc áp dụng một cách linh hoạt thông qua làn sóng văn hóa của mình.

Một Hàn Quốc thay đổi

Bản thân "quyền lực mềm" đã từng thách thức mô hình phát triển truyền thống của Hàn Quốc. Từ những năm 1960, chính phủ độc tài đã đặt ưu tiên tuyệt đối về tăng trưởng kinh tế và chính sách này thật sự là một đầu tàu kéo theo kinh tế Hàn Quốc đi đến những thành công được mô tả là lớn nhất tại quốc gia này trong thế kỷ 20. Khi có những thay đổi về chính trị, chế độ quân sự độc tài sụp đổ thì ngoài việc ảnh hưởng tới sự thay đổi to lớn về kinh tế còn dẫn đến những ảnh hưởng các giá trị văn hóa vốn đã được đóng gói cẩn thận suốt bao thập niên, giờ phải cọ xát trực tiếp với những văn hóa bên ngoài đang xâm nhập nhanh chóng.

Và những thay đổi mang tính bản lề mau chóng đến. Nếu trước đây việc du học là chuyện hết sức ngặt nghèo thì bây giờ công dân Hàn Quốc có thể học tập, làm việc ở nước ngoài và sau đó về phục vụ quốc gia. Một loạt du học sinh được gửi sang nước ngoài học về điện ảnh, âm nhạc, hội họa và các lĩnh vực văn hóa.

Nhiều người biết đến Hãng SM Entertainment, một trong ba hãng "ông trùm" của ngành giải trí Hàn Quốc, được Lee Soo Man sáng lập, một trong những du học sinh thời kỳ đầu của Hàn Quốc, trở về năm 1989 để lập nên đế chế giải trí của riêng mình với những sáng tạo mới và mô hình giải trí mới mà trước đó chưa bao giờ xuất hiện một cách chuyên nghiệp tại Hàn Quốc. SM Entertainment là một trong những công ty cho ra lò nhiều gương mặt để xuất khẩu giá trị văn hóa Hàn sang nhiều nước trong khu vực, với nhiều ngôi sao đang rất được yêu mến như: Shinhwa, BoA, Super Junior, Girls’ Generation hay SHINee...

Năm 1996, luật kiểm duyệt cũng được thay đổi. Những gì là cấm kỵ trước đó như mặc áo quần khêu gợi, chuyện giới tính, sex... cũng được nới lỏng và sự đòi hỏi cấp thiết là trong sự thay đổi đó phải có ý nghĩa tích cực và tất nhiên, phải có chất Hàn xuyên suốt. "Chất Hàn Quốc" xuyên suốt được hiểu là có mở cửa bung ra nhưng những giá trị văn hóa hay chất sáng tạo riêng của người Hàn vẫn được chăm bón.

Vào những năm khủng hoảng kinh tế châu Á lên đến đỉnh điểm, văn hóa Hàn lại càng được chú trọng để mở rộng phạm vi ảnh hưởng và thay đổi triệt để để có thể trở thành một thứ hàng hóa xuất khẩu được và mang lại kinh tế hiệu quả. Từ âm nhạc đến phim ảnh và cả video game thay nhau xuất hiện ở khắp các lục địa đến nỗi người Trung Quốc phải đặt ra thuật ngữ Hallyu (Làn sóng Hàn Quốc).

Làn sóng này làm thay đổi rất mạnh những cái nhìn về xuất khẩu của Hàn Quốc trước đây khi Samsung hay Hyundai trở thành những đế chế xuất khẩu hàng đầu Hàn Quốc nhưng bên trong không có những thông điệp văn hóa. Kể từ lúc này, những sản phẩm xuất khẩu của Hàn Quốc đều ít nhiều dính dáng đến văn hóa.

Năm 2002, Bản tình ca mùa đông trở thành bộ phim được yêu thích khắp châu Á đến nỗi ngôi sao của phim, Bae Yong Joon, được xem là biểu tượng văn hóa quốc tế đầu tiên của Hàn Quốc. Bộ phim Nàng Dae Jang Geum (2003) với câu chuyện hậu cung triều đại Joseon đã trở thành bộ phim truyền hình được xem nhiều nhất trong lịch sử truyền hình của Hong Kong. Và đến năm 2004, khi bộ phim Old boy của đạo diễn Park Chan Wook giành giải Grand Prix tại Liên hoan phim Cannes 2004, chính phương Tây cũng phải "ngả mũ cúi chào" sự thay đổi trong cách tiếp cận văn hóa của Hàn Quốc.

Đó không chỉ là một cách tiếp cận có chọn lọc mà còn nâng tầm bản sắc và giá trị văn hóa mà ở bất cứ cấp độ nào cũng không thể bị lẫn vào nhau. Để mở cửa ra bên ngoài, người Hàn Quốc sẵn sàng dẹp bỏ những tư tưởng ủy mị, ướt át, thêm vào đó một chút kịch tính kiểu W.Friedkin, M.Scorsese hay R.Polanski và đã rất thành công.

Làn gió mới

Người ta xác định làn gió mới mang tên Hàn Quốc bắt đầu thổi tung châu Á là vào năm 2005 khi doanh thu xuất khẩu sản phẩm văn hóa lên tới 22 tỉ USD. Thành công của Gangnam style mới đây dù có chút đi ngược lại yếu tố xuất khẩu của văn hóa Hàn Quốc, nhưng vẫn cho thấy đó là lứa quả ngọt mà người Hàn Quốc sau nhiều năm vun trồng bắt đầu thu lợi một cách ấn tượng.

Simon Mundy viết trên tờ The Globe and Mail, cho rằng Gangnam style làm cho thương hiệu Hàn Quốc hấp dẫn hơn bao giờ hết. "Hiện tượng Psy chứng minh sự quan tâm rất lớn của chính quyền Hàn Quốc dành cho văn hóa và đã đẩy vị thế Hàn Quốc lên một tầm cao mới trong mắt quốc tế".

Bộ phim Bản tình ca mùa đông có giá trị về mặt PR hơn bất kỳ hoạt động nào của Bộ Du lịch Hàn Quốc khi nườm nượp du khách kéo sang nước này chỉ để được chiêm ngưỡng những địa điểm mà bộ phim đã quay. Bộ phim bạo lực Old boy tuy không thể kéo du khách đến xem những khu bạo lực ở Seoul nhưng bù lại nó nhận được những cái gật đầu thán phục của các nhà chuyên môn phương Tây, điển hình là đạo diễn Quentin Tarantino. Sự gật đầu của đạo diễn này cũng là một minh chứng cho điện ảnh Hàn có thể làm những bộ phim có đẳng cấp.

Nhà báo Andrew Salmon khi viết về làn sóng Hàn Quốc cho tờ Korean Times đã cho rằng "Đối với người xem ở Trung Quốc hay khu vực Đông Nam Á, phong cách sống Hàn Quốc đã trở thành một tiêu chuẩn đáng mơ ước". Thị trường sản xuất phim cũng như văn hóa nói chung đang ngày càng mở rộng hơn và những sản phẩm văn hóa dù có sặc mùi bạo lực hay mang chủ đề cấm kỵ vẫn được mô tả một cách chân thực, vẽ nên một xã hội Hàn Quốc đã cởi mở hơn rất nhiều.

"Khi bạn nhìn vào âm nhạc hay những bộ phim Hàn Quốc, bạn sẽ thấy họ rất giống Hollywood về tiêu chuẩn sản xuất, quảng bá và mô hình hoạt động. Điều này sẽ khiến những nhà chuyên môn khi nhìn vào sẽ thấy Hàn Quốc cũng tương tự ở Mỹ" - nhà sản xuất phim Jonathan H. Kim, người có 30 năm kinh nghiệm dấn thân vào sản xuất phim với dấu ấn sâu đậm trong ít nhất 5/50 bộ phim vĩ đại nhất của điện ảnh Hàn Quốc, nói. Hiện ông là cố vấn sản xuất cho CJ Entertainment & Media - công ty lớn nhất Hàn Quốc về đầu tư, sản xuất và phân phối phim.

Lý giải vì sao Hàn Quốc ngày càng cho ra nhiều phim bom tấn, ông Kim giải thích "một mặt người Hàn Quốc ngày càng sành phim và nếu bộ phim không lớn họ sẽ biến mất khỏi rạp. Điều thứ hai, những bộ phim kinh phí lớn sẽ giúp chúng tôi có mặt ở rạp quốc tế nhiều hơn".

Theo tờ Korean Times, nhiều nước đang có kế hoạch chiếu phim truyền hình Hàn Quốc nhiều hơn nữa để thay thế các bộ phim hạng B của Hollywood. Bởi đơn giản, tiền bản quyền rẻ hơn và sức hút khán giả tốt hơn. Bên cạnh những bộ phim truyền hình thì luôn có những phim điện ảnh gai góc để giới thiệu chất lượng thật sự của điện ảnh Hàn Quốc mà cái tên Kim Ki Duk (đạo diễn phim Pieta đoạt giải Sư tử vàng Liên hoan phim Venice lần thứ 69) là một ví dụ.

Choi Dong Hun - vị đạo diễn mới ngoài 40 tuổi, đang làm nên kỷ lục phòng vé với 13 triệu người xem bộ phim The thieves, thu về hơn 80 triệu USD - cho rằng làn sóng này mới bắt đầu. "Phim Hàn Quốc luôn có đặc điểm thương mại truyền thống của họ và nếu nghiên cứu kỹ từng phim một bạn sẽ thấy mỗi bộ phim là duy nhất và khó có thể so sánh. Phim nào cũng có những câu chuyện phức tạp và mỗi nhân vật đều có vấn đề mà điều này lại liên quan đến bản chất của người dân Hàn Quốc. Phát huy được yếu tố đó một cách linh hoạt thì điện ảnh Hàn không thua kém ai".

Hội đồng phim ảnh Hàn Quốc gần đây công bố khoảng 120 triệu vé xem phim đã được tiêu thụ trên toàn quốc chỉ tính riêng quý 2-2012, tăng 20% so với năm năm trước. Trong khi đó, về âm nhạc, với hiệu ứng Gangnam style, chắc chắn những ca sĩ, nhóm nhạc đi sau sẽ được thừa hưởng thành công rất nhiều và điều đó giúp họ tiếp cận thế giới bên ngoài dễ dàng hơn.

Gangnam style chỉ là chiến thắng mới nhất cho những gì đã được biết đến như là Hallyu. Ông Ma Young Sam, viên chức của Bộ Ngoại giao Hàn Quốc, cho biết: "Khi người nước ngoài chú ý nhiều hơn đến những ca sĩ, điện ảnh Hàn Quốc thì từ từ họ sẽ phát triển một niềm yêu thích với những sản phẩm Hàn Quốc và sẽ mua chúng. Đó là những gì chúng tôi đang cố gắng để thúc đẩy". Chẳng phải đây chính là thứ "quyền lực mềm" được hoạch định một cách toàn diện nhất sao?

CUNG TUY

http://m.tuoitre.vn/chuyen-trang/Tuoi-Tre-Cuoi-tuan/201575,Quyen-luc-mem-kieu-Han.ttm