Những bạn từng đứng top lớp đột nhiên "không muốn làm gì nữa" — không phải vì lười, mà vì burnout. Bài viết phân tích hiện tượng "high-achiever burnout" ở học sinh THPT Việt Nam, vai trò bất ngờ của ChatGPT trong việc làm xói mòn cảm giác thành tựu, và lộ trình hồi phục dựa trên nghiên cứu MIT Media Lab 2025.
Mình từng tiếp xúc với một bạn sinh viên năm cuối, CV đẹp như tranh — học sinh giỏi 12 năm, IELTS 7.5, GPA 3.7, đã làm 2 dự án. Khi mình hỏi "Em mong muốn gì ở công việc đầu tiên?", bạn ấy im lặng rất lâu rồi nói: "Chị ơi, thật ra em đang không muốn làm gì cả. Em chỉ thấy mệt thôi."
Bạn ấy không lười. Bạn ấy burnout — và bạn ấy mới 22 tuổi.
Thông tin trong 2 năm gần đây, có khá nhiều câu nói tương tự từ những bạn còn TRẺ HƠN — học sinh lớp 11, lớp 12. Những bạn từng đứng top lớp, từng rất "hot", đột nhiên im lặng, đột nhiên "không thể học nổi nữa". Và một yếu tố mới đang xuất hiện trong câu chuyện của các em: ChatGPT và các công cụ AI tương tự.
1. "Burnout học sinh giỏi"
Burnout (tạm dịch: kiệt sức) là một thuật ngữ y khoa được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công nhận trong ICD-11 (2019). Trước đây người ta nghĩ burnout chỉ xảy ra ở người đi làm. Nhưng các nghiên cứu sau 2020 cho thấy burnout xuất hiện ngày càng phổ biến ở học sinh — đặc biệt ở nhóm high-achievers (học sinh giỏi).
Burnout có 3 đặc điểm cốt lõi (theo định nghĩa WHO):
- Cạn kiệt năng lượng — Cảm giác mệt mỏi không hồi phục được dù đã ngủ. Sáng dậy đã mệt.
- Tách rời cảm xúc với công việc/việc học — Không còn cảm thấy gì khi đạt điểm cao. Cũng không buồn khi điểm thấp. "Vô cảm hoá".
- Giảm hiệu quả — Không thể tập trung, làm gì cũng thấy chậm, kém hơn trước.
Khác với buồn bã thông thường (sadness) hay trầm cảm lâm sàng (clinical depression), burnout có một dấu hiệu đặc trưng: nó liên quan trực tiếp đến áp lực kéo dài, và đôi khi tan biến khi áp lực đó được giải toả.
Xem tiếp: https://cungbanlangnghe.vn/bai-viet/hoc-sinh-gioi-can-pin-hien-tuong-burnout-o-tuoi-17-va-vai-tro-cua-chatgpt-trong-cuoc-khung-hoang-dong-luc