Có một kiểu người rất lạ: thu nhập 7 triệu cũng hết, 15 triệu hết, đến khi kiếm được 30 triệu vẫn than “không hiểu tiền đi đâu hết”. Nếu tình trạng này chỉ xảy ra một vài tháng vì biến cố, bệnh tật, nuôi con hay gánh nặng gia đình thì không có gì đáng nói. Nhưng nếu một người nhiều năm liền luôn rơi vào cảnh vừa nhận lương đã cạn túi, không có khoản dự phòng và cứ phải chờ đến kỳ lương tiếp theo, vấn đề đôi khi không còn nằm ở số tiền họ kiếm được, mà nằm ở cách họ suy nghĩ và sống.
Đặc điểm dễ thấy đầu tiên là khả năng trì hoãn sự thỏa mãn thấp. Họ muốn thứ gì thường muốn có ngay. Điện thoại vẫn dùng tốt nhưng mẫu mới đẹp hơn thì đổi. Thấy món đồ giảm giá liền nghĩ “không mua là phí”, dù thực tế không mua mới là tiết kiệm. Một buổi đi ăn vài trăm nghìn chẳng đáng bao nhiêu, một ly cà phê vài chục nghìn cũng chẳng đáng kể, nhưng hàng chục cái “chẳng đáng bao nhiêu” cộng lại cuối tháng có thể thành một khoản rất lớn.
Đặc điểm thứ hai là hay nhầm lẫn giữa “mình có tiền” và “mình có khả năng chi trả”. Trong tài khoản có 20 triệu không có nghĩa là bạn có thể mua món đồ 20 triệu. Bởi phía sau số tiền ấy còn là tiền nhà, tiền ăn, tiền học của con, những hóa đơn sắp tới và khoản dự phòng cho những chuyện chưa xảy ra. Người quản lý tài chính tốt thường nhìn số tiền theo trách nhiệm tương lai. Người dễ hết tiền lại nhìn số dư hiện tại rồi quyết định mức sống của mình.
Một đặc điểm khác khá phổ biến là chi tiêu theo cảm xúc. Buồn thì mua sắm, vui thì ăn uống, căng thẳng thì tự thưởng, vừa lĩnh thưởng lại nghĩ mình xứng đáng được tiêu mạnh tay một chút. Tất nhiên ai cũng có quyền tận hưởng thành quả lao động. Vấn đề nằm ở chữ “luôn”. Nếu mọi trạng thái cảm xúc đều có thể trở thành lý do để tiêu tiền, ví tiền rất khó có cơ hội đầy lên.
Nhiều người luôn hết tiền còn có một suy nghĩ nguy hiểm: “Tháng sau kiếm lại.” Câu nói nghe rất lạc quan nhưng nếu lặp lại nhiều năm, nó biến tương lai thành nơi gánh hậu quả cho hiện tại. Mua trước trả sau, vay tiêu dùng, trả góp, dùng thẻ tín dụng rồi chờ lương tháng tới xử lý. Cuối cùng, tiền của tháng sau chưa về đã có chủ.
Cũng có những người kiếm được khá nhưng quá coi trọng ánh nhìn của người khác. Họ sợ bị đánh giá là nghèo, keo kiệt hoặc không biết hưởng thụ. Vì thế, thu nhập tăng đến đâu, tiêu chuẩn sống lập tức tăng đến đó. Lương tăng 5 triệu nhưng chi tiêu tăng 6 triệu. Đây chính là lý do có những người thu nhập cao hơn rất nhiều so với vài năm trước nhưng cảm giác thiếu tiền vẫn nguyên vẹn.
Điểm đáng lo nhất của việc luôn hết tiền không phải là hôm nay tài khoản còn vài trăm nghìn, mà là con người sẽ mất dần khả năng lựa chọn trong tương lai. Không có tiền dự phòng, một chiếc xe hỏng cũng trở thành khủng hoảng. Một lần mất việc khiến cả gia đình đảo lộn. Muốn nghỉ công việc mình ghét cũng không dám nghỉ. Cơ hội đầu tư xuất hiện cũng chỉ có thể đứng nhìn. Khi ấy, thiếu tiền không chỉ giới hạn việc mua sắm mà còn giới hạn cả quyền quyết định cuộc đời.
Nếu thói quen không thay đổi, tương lai của người luôn hết tiền khá dễ dự đoán: thu nhập có thể tăng nhưng áp lực tài chính vẫn tăng theo. Ở tuổi 25, họ chờ ngày nhận lương. Đến 35 tuổi vẫn chờ lương nhưng thêm tiền nhà, tiền con. Đến 45 tuổi, nếu không tích lũy được tài sản, họ bắt đầu lo cho tuổi già. Và đến lúc sức lao động giảm xuống, bài toán mới thực sự khó.
Tuy nhiên, đừng vội đánh đồng người hết tiền với người kém cỏi hay lười biếng. Có người hết tiền vì thu nhập thực sự quá thấp hoặc đang gánh những trách nhiệm quá lớn. Điều đáng bàn là những người có khả năng tích lũy nhưng không bao giờ tích lũy.
Tiền bạc cuối cùng phản ánh khá rõ một phần tính cách: khả năng kỷ luật, biết chờ đợi, lập kế hoạch và chịu trách nhiệm với phiên bản tương lai của chính mình. Người giàu chưa chắc giỏi quản lý tiền, người ít tiền cũng chưa chắc tiêu hoang. Nhưng nếu một người kiếm được ngày càng nhiều mà vẫn luôn sạch túi, có lẽ câu hỏi cần đặt ra không còn là “Làm thế nào để kiếm thêm?”, mà là “Nếu ngày mai kiếm gấp đôi hôm nay, liệu mình có giữ lại được đồng nào không?”