Chào các mẹ, em là bác sĩ chuyên khoa Hô hấp và Y học Giấc ngủ. Hôm nay em muốn viết về một chuyện mà em nghĩ khá nhiều mẹ bầu trong cộng đồng mình đang gặp, nhưng lại hay bị xếp vào nhóm "mang bầu ai mà chẳng thế".

Cách đây một thời gian em có khám cho một chị mang thai tháng thứ bảy. Chị kể là cứ tối đến, khi nằm xuống chuẩn bị ngủ, hai bắp chân lại có một cảm giác rất khó tả — không hẳn là đau, cũng không hẳn là tê, mà là kiểu bứt rứt râm ran, như có gì đó bò bên trong, khiến chị phải cựa quậy liên tục hoặc dậy đi vài vòng quanh phòng thì mới dễ chịu. Đi lại thì đỡ, nằm xuống lại y như cũ. Có đêm chị phải dậy ba bốn lần. Chị đã hỏi vài nơi và đều nhận được câu trả lời đại loại là thai chèn ép, thiếu canxi, cuối thai kỳ ai cũng khó ngủ, ráng chịu vài tháng nữa sinh xong khắc hết.

Em xin nói ngay: cụm triệu chứng đó có tên riêng trong y học giấc ngủ, gọi là hội chứng chân không yên. Nó không hề hiếm ở thai phụ — các nghiên cứu ghi nhận khoảng một phần năm phụ nữ mang thai gặp phải, và tập trung nhiều nhất vào ba tháng cuối. Nó cũng không phải chuyện "chịu khó một tí là qua", vì nó lấy đi giấc ngủ đúng vào giai đoạn cơ thể mẹ cần ngủ nhất.

Làm sao nhận ra

Bốn đặc điểm sau gần như luôn đi cùng nhau:

  • Cảm giác khó chịu ở chân kèm theo một thôi thúc rất mạnh muốn cử động chân
  • Nặng lên khi nghỉ ngơi, khi nằm hoặc ngồi yên một chỗ
  • Giảm đi khi vận động, đi lại, xoa bóp — nhưng quay lại ngay khi mình dừng
  • Nặng nhất vào buổi tối và ban đêm, ban ngày gần như không thấy gì

Mẹ nào đọc bốn dòng trên mà thấy đúng cả bốn thì nhiều khả năng đó là cái em đang nói tới, chứ không phải chuột rút. Chuột rút là co cứng, đau nhói, sờ vào thấy bắp cơ cứng lại, và nó không đi kèm cái thôi thúc muốn cử động như trên.

Điều em muốn các mẹ mang về nhất sau bài này

Ở phụ nữ mang thai, nguyên nhân đứng đầu danh sách là thiếu sắt dự trữ. Và đây chính là chỗ hay bị bỏ sót. Xét nghiệm máu thường quy khi khám thai đo huyết sắc tố, tức là đo xem mẹ đã thiếu máu hay chưa. Nhưng cơ thể có thể đã cạn kho sắt dự trữ từ rất lâu trước khi huyết sắc tố kịp tụt xuống. Nghĩa là mẹ hoàn toàn có thể đang cầm trên tay tờ kết quả ghi "không thiếu máu" trong khi kho sắt bên trong đã gần hết.

Xét nghiệm trả lời đúng câu hỏi này tên là ferritin huyết thanh. Các mẹ nhớ đúng cái tên đó mà hỏi bác sĩ sản khoa của mình, vì nếu chỉ nói chung chung "cho em kiểm tra thiếu máu" thì rất có thể mẹ lại nhận về đúng cái xét nghiệm cũ. Một điểm nữa cũng đáng nhớ: ngưỡng ferritin có ý nghĩa với triệu chứng giấc ngủ cao hơn ngưỡng dùng để chẩn đoán thiếu máu. Nên một kết quả được ghi là "trong giới hạn bình thường" vẫn có thể là thấp so với vấn đề mẹ đang gặp. Đây là điều nên nói thẳng với bác sĩ để bác sĩ cân nhắc, chứ mình đừng tự suy diễn ở nhà.

Em xin nhấn mạnh một câu: em không kê đơn qua bài viết, và các mẹ tuyệt đối đừng tự ra hiệu thuốc mua sắt liều cao về uống. Thừa sắt trong thai kỳ cũng có hại, và liều lượng phải do bác sĩ sản khoa quyết định dựa trên con số cụ thể của từng mẹ. Việc của mình chỉ là mang đúng câu hỏi và đúng tên xét nghiệm đến buổi khám thôi ạ.

Vài điều có thể làm ngay, không cần chờ kết quả

  • Xem lại các thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng, đặc biệt là thuốc chống nôn và một số thuốc kháng histamin thế hệ cũ — có nhóm làm nặng thêm đúng triệu chứng này. Đừng tự bỏ, hãy mang vỏ thuốc đi hỏi bác sĩ.
  • Cà phê, trà đặc buổi chiều tối: thử cắt hẳn hai tuần xem có khác không.
  • Đi bộ nhẹ buổi chiều thường có ích hơn là tập nặng sát giờ đi ngủ.
  • Ngâm chân nước ấm và xoa bóp bắp chân trước khi lên giường.
  • Giữ giờ đi ngủ và giờ thức dậy đều đặn nhất có thể — sự đều đặn quan trọng không kém tổng số giờ ngủ.

Một tin khá dễ chịu để kết: hội chứng chân không yên khởi phát trong thai kỳ thường thuyên giảm rõ trong vòng vài tuần sau sinh ở phần lớn các mẹ. Em nói "phần lớn" chứ không nói "tất cả", vì trong y học không có gì chắc chắn tuyệt đối, và vẫn có một tỉ lệ nhỏ triệu chứng còn dai dẳng sau sinh — nhóm này lại càng nên được kiểm tra sắt dự trữ cho tử tế.

Và cuối cùng, nếu ngoài chuyện chân bứt rứt mà mẹ còn ngáy to lên rõ rệt trong thai kỳ, sáng dậy hay đau đầu hoặc khô miệng, hoặc người nhà kể có lúc thấy mẹ hụt hơi khi ngủ, thì đó lại là một chuyện khác nữa cần được xem xét riêng, và nó có liên quan tới huyết áp thai kỳ cũng như đường huyết. Em có viết kỹ hơn về các nhóm rối loạn giấc ngủ thường gặp, trong đó có phần riêng về hội chứng chân không yên, ở bacsibach.vn/roi-loan-giac-ngu-tong-hop nếu mẹ nào muốn đọc thêm.

Những gì em viết ở đây là kiến thức chung để các mẹ biết đường mà hỏi cho đúng, không thay thế được việc thăm khám trực tiếp. Mẹ nào đang có triệu chứng thì nên nói với bác sĩ sản khoa đang theo dõi thai cho mình ngay trong lần khám gần nhất.

Chúc các mẹ ngủ được nhiều hơn ạ.