Có một chiếc máy đo khí trong tay là một chuyện, nhưng hiểu được những con số và ký hiệu nó hiển thị lại là chuyện khác. Nhiều người mua máy về nhưng khi màn hình hiện "450 ppm" hay "25% LEL" thì lại không biết nên phản ứng thế nào bình thường hay đã đến lúc phải lo lắng? Bài viết này sẽ giúp bạn đọc hiểu các chỉ số phổ biến nhất trên máy đo khí.
1. Ba đơn vị đo phổ biến nhất
PPM (Parts Per Million - phần triệu)
Đây là đơn vị dùng phổ biến nhất để đo các loại khí độc ở nồng độ thấp như CO, H2S, NH3, hay CO2. Chỉ số này thể hiện số phân tử khí có trong một triệu phân tử không khí.
Ví dụ: máy hiện 10 ppm CO nghĩa là cứ một triệu phân tử không khí thì có 10 phân tử khí CO. Đơn vị ppm phù hợp để theo dõi các mức phơi nhiễm nhỏ nhưng có thể gây hại về lâu dài, vì nhiều khí độc đã nguy hiểm ở nồng độ chỉ vài chục ppm.
%VOL (Percentage by Volume - phần trăm thể tích)
Đơn vị này thể hiện tỷ lệ phần trăm thể tích của một loại khí cụ thể trong tổng thể tích không khí. Ví dụ, 5% VOL methane nghĩa là khí methane chiếm 5% thể tích không khí tại vị trí đo, 95% còn lại là các thành phần khác (chủ yếu là oxy và nitơ).
Lưu ý quy đổi: 1% VOL = 10.000 ppm. Vì vậy %VOL thường dùng khi nồng độ khí đã ở mức cao, còn ppm dùng cho nồng độ thấp hai đơn vị này thực chất đo cùng một đại lượng, chỉ khác về "độ phóng đại".
%LEL (Lower Explosive Limit - giới hạn nổ dưới)
Đây là đơn vị quan trọng nhất khi nói đến an toàn cháy nổ, đặc biệt với khí gas. LEL là nồng độ tối thiểu của một loại khí dễ cháy trong không khí mà tại đó, nếu gặp nguồn lửa, hỗn hợp khí có thể phát nổ.
Ví dụ cụ thể với khí methane (CH4) - thành phần chính trong khí gas tự nhiên: LEL của methane là 5% VOL, tức là khi methane chiếm 5% thể tích không khí, hỗn hợp này đã đủ điều kiện để phát nổ nếu gặp tia lửa. Máy đo sẽ quy đổi mức này thành 100% LEL.
Vậy nếu máy hiện 10% LEL, nghĩa là nồng độ methane đang bằng 10% của ngưỡng nổ - tức khoảng 0,5% VOL. Nếu máy hiện 25% LEL, đó là lúc bạn cần hành động ngay dù chưa ở mức nguy hiểm tức thời, vì đây thường là ngưỡng cảnh báo tiêu chuẩn trong ngành. Nhiều quy định an toàn yêu cầu nồng độ khí dễ cháy phải dưới 10% LEL trước khi cho phép vào không gian kín để làm việc.
Ghi nhớ đơn giản: %LEL đo mức độ nguy hiểm cháy nổ, còn ppm/%VOL đo nồng độ khí thực tế - %LEL chỉ là cách "quy đổi sang thang nguy hiểm" để dễ hình dung hơn.
2. Các loại cảnh báo (alarm) thường gặp
Máy đo khí không chỉ hiện con số mà còn có các mức cảnh báo được lập trình sẵn:
| Ký hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|
| LOW | Cảnh báo mức thấp nồng độ khí đang tăng, cần chú ý theo dõi |
| HIGH | Cảnh báo mức cao nồng độ khí đã vượt ngưỡng an toàn, cần rời khỏi khu vực hoặc xử lý ngay |
| TWA (Time-Weighted Average) | Nồng độ phơi nhiễm trung bình theo thời gian, thường tính trên ca làm việc 8 giờ dùng để đánh giá rủi ro sức khỏe dài hạn |
| STEL (Short-Term Exposure Limit) | Giới hạn phơi nhiễm ngắn hạn, thường tính trong 15 phút dù TWA vẫn ở mức chấp nhận được, phơi nhiễm vượt STEL trong thời gian ngắn vẫn có thể gây chóng mặt, kích ứng hoặc khó thở |
| Ceiling (Trần) | Nồng độ tối đa tuyệt đối không được vượt quá tại bất kỳ thời điểm nào áp dụng cho các khí cực độc mà chỉ cần phơi nhiễm ngắn cũng nguy hiểm |
Điểm quan trọng: TWA có thể vẫn ở mức "an toàn" ngay cả khi có những đợt tăng đột biến ngắn hạn đây là lý do vì sao STEL tồn tại song song, để bắt được những đỉnh nguy hiểm mà chỉ số trung bình có thể bỏ sót.
3. Các biểu tượng khác trên màn hình
Ngoài chỉ số nồng độ khí, máy đo khí hiện đại còn hiển thị các biểu tượng vận hành khác mà bạn nên để ý:
- Biểu tượng pin: mức pin còn lại đừng chủ quan đo trong tình trạng pin yếu vì có thể ảnh hưởng độ chính xác
- Biểu tượng lỗi cảm biến: báo hiệu cảm biến gặp vấn đề, cần kiểm tra hoặc thay thế trước khi tin tưởng kết quả đo
- Nhắc nhở hiệu chuẩn (calibration): máy đo khí cần được hiệu chuẩn định kỳ bằng khí chuẩn chuyên dụng để đảm bảo độ chính xác đây là bước nhiều người dùng bỏ qua nhưng lại rất quan trọng
- Giá trị Max: một số máy lưu lại nồng độ cao nhất ghi nhận được kể từ lần reset gần nhất, hữu ích để xem lại sau sự cố hoặc sau ca làm việc
4. Cách đọc số liệu trong thực tế
Ví dụ tình huống: Bạn dùng máy dò rò rỉ khí gas rà dọc theo đường ống trong bếp và thấy các chỉ số sau tại các điểm khác nhau:
- Điểm A: 50 ppm → mức rất thấp, có thể là nồng độ nền, chưa đáng lo
- Điểm B: 800 ppm → có rò rỉ nhẹ, cần xác định rõ vị trí và xử lý
- Điểm C: màn hình chuyển sang hiển thị %LEL và báo 15% LEL → đã đến mức cần dừng lại, thông gió khu vực, không tạo nguồn lửa, và xử lý ngay theo quy trình an toàn
Với các máy đo khí gas cầm tay như dòng FG110 đã đề cập ở bài trước, cơ chế cảnh báo bằng âm thanh (tần số bíp tăng dần theo nồng độ khí) giúp bạn "định vị" điểm rò rỉ nhanh hơn nhiều so với chỉ nhìn con số đi theo hướng bíp nhanh dần chính là đang tiến gần đến điểm rò nặng nhất.
5. Một vài lưu ý khi diễn giải chỉ số
- Luôn kiểm tra đơn vị đang hiển thị trước khi đọc số: 100 ppm và 100 %LEL là hai mức độ nguy hiểm hoàn toàn khác nhau, nhầm lẫn đơn vị có thể khiến bạn đánh giá sai tình huống
- %LEL đo độ nguy hiểm cháy nổ, không đo độc tính: một số khí có thể độc hại ở nồng độ ppm rất thấp, thấp hơn nhiều so với ngưỡng mà cảm biến LEL có thể phát hiện được, nên đừng chủ quan chỉ vì %LEL còn thấp
- Luôn thực hiện kiểm tra nhanh (bump test) trước mỗi lần sử dụng: đây là bước xác nhận cảm biến phản hồi đúng, khác với hiệu chuẩn đầy đủ nhưng vẫn là bước kiểm tra hàng ngày cần thiết
- Khi máy báo cảnh báo, phản ứng ngay, đừng bỏ qua: cảnh báo mức thấp là tín hiệu để bắt đầu chú ý và chuẩn bị xử lý, không phải để chờ đến khi cảnh báo mức cao mới hành động