Thế nào là khen ngợi đúng cách?

Đúng là chúng ta không thể chối cãi những tác dụng tích cực trong quá trình hình thành lòng tự trọng nhưng thật cũng thật kinh ngạc khi biết rằng sự khen thưởng không hợp lý lại có thể làm giảm ý thức đánh giá khả năng của bản thân.

Nếu lúc nào bạn cũng nức nở khen ngợi bất kỳ những việc làm nào bé thực hiện được là “tuyệt vời”, là “xuất sắc” thì làm sao bé hiểu được ý nghĩa của chữ “đặc biệt”.

Cha mẹ thường được nhắc nhở: Khen ngợi là một trong những phương pháp bồi đắp sự tự tin ở trẻ. Vì vậy họ không tiếc lời “Con là đứa bé dễ thương nhất trên đời”, “Con thông minh không ai bằng”. Đúng là chúng ta không thể chối cãi những tác dụng tích cực trong quá trình hình thành lòng tự trọng nhưng thật cũng thật kinh ngạc khi biết rằng sự khen thưởng không hợp lý lại có thể làm giảm ý thức đánh giá khả năng của bản thân.

Tất nhiên là chúng ta thường bắt đầu khen bọn nhỏ từ lúc chúng còn là “baby”, “Ôi, con cười xinh quá!”, “Xem này! Nó nắm chặt ghê chưa?”… Nhưng một khi bé bước vào tuổi chập chững biết đi thì “đưa ra lời khen gì” và “khi nào” là vấn đề cần phải cân nhắc. Cha mẹ nên tán thưởng bằng cách vỗ tay hay chỉ chú ý và ghi nhớ khi thấy bé biết cất đồ chơi? Người lớn nên la mắng khi bé chia bánh cho bạn hay chỉ nên tặng bé một nụ cười vì hành động hào phóng ấy? Bỏ qua điệu bộ “khó coi” để ca ngợi nỗ lực của bọn nhỏ, có nên không?

Để trả lời được những câu hỏi trên thì chúng ta cần ghi nhớ rằng trẻ con chỉ đạt được lòng tự tin thật sự khi chúng có cơ hội để “hoàn thành nhiệm vụ được giao”. Để thực hiện nhiệm vụ chúng phải tận dụng hết mọi khả năng phù hợp với mức phát triển của mình, nỗ lực vượt qua các khó khăn, đôi khi phải chịu đựng cả sự thất bại… phải trải qua nhiều chặng đường gian nan mới đạt được thành công. Và lúc này, đúng lúc này, lời khen ngợi của cha mẹ mới mang đến tác dụng tích cực.

Khen ngợi sự cố gắng chứ không phải là kết quả

Mới đây tôi có dịp quan sát 2 đứa trẻ ba tuổi ngồi cạnh nhau xây tháp. Một bà mẹ đứng chỉ đạo con mình từng bước một: “Cưng à, khối gỗ đó to quá. Lấy cái nhỏ hơn đi con”, “Ối, nó rung rinh rồi kìa, chêm thêm vào không thì tháp đổ mất”.

Khi tòa tháp xây xong là lúc bà mẹ vỗ tay thật to và đưa ra lời khen không tiếc lời “Thật là tuyệt vời, con là người xây dựng giỏi nhất mà mẹ từng gặp”.

Người mẹ của đứa trẻ còn lại thì có vẻ như không thích can thiệp và cứ để cậu con trai tự mình xây tháp. Tháp đổ lần một, lần hai, rồi lần ba…, bà chỉ động viên bé tiếp tục công việc (“Ôi sụp mất rồi nhưng không sao, xây lại đi con”) và giúp bé vượt qua sự thất vọng mỗi lúc một lớn của mình (“Con làm được mà. Con rất giỏi vượt qua khó khăn đúng không nào?”).

Rồi cũng đến lượt bé xây xong tòa tháp của mình, người mẹ khen ngợi một cách thiết thực “Con thấy chưa mẹ tin là con làm được. Tòa nhà của con thật là chắc chắn”.

Như đã trình bày ở trên, điều quan trọng là phải biết được khen như thế nào và khi nào nên khen. Tuy vậy, hai yếu tố trên vẫn chưa đủ, các bạn cần phải lưu ý đến cả mức độ. Một lời khen đúng đắn/sáng suốt sẽ giúp bé nhận ra được sự khác biệt giữa những cố gắng bình thường và sự nổ lực hết mình, trong khi những lời khen bừa bãi lại làm giảm lòng quyết tâm vượt qua vật cản của trẻ.

Do không thể đo lường sự cố gắng của trẻ nên còn phải tùy theo độ tuổi và khả năng của mỗi đứa trẻ. Bức tranh đầu tiên của đứa bé 2 tuổi chỉ là những nét vẽ nguệch ngoạc, một bài hát lạc điệu của bé gái 4 tuổi, thời gian khó nhọc chạy theo bắt bóng của một đứa bé 6 tuổi… cũng là sự cố gắng của chúng.

Đối với trẻ ở lứa tuổi bắt đầu đạt được những kỹ năng cơ bản, bí quyết để trao tặng lời khen thích hợp là “Khen ngợi sự cố gắng chứ không phải là kết quả”.

Lưu ý đến động cơ

Mặc dù bé vẽ giun vẽ dế thì bạn cũng nên khen ngợi động cơ (“Con thích vẽ lắm phải không?”, sự tập trung vào công việc (“Mẹ thấy con rất cố gắng vẽ”) và sự chọn lựa của bé (“Con tô màu này được đấy, mẹ thích lắm”).

Nhấn mạnh sự ham thích ca hát có tác dụng hơn là vội vàng đánh giá năng khiếu của bé (“Múa hát cũng rất vui đúng không con?”). Thay vì tập trung mọi chú ý đến sự vụng về thì nên thông cảm và nêu bật tính bền bỉ cố gắng luyện tập của trẻ (“Bắt được banh cũng khó lắm con ạ nhưng mẹ thấy con sắp bắt được rồi đấy, cố lên con!”).

Nhiều khi cha mẹ cảm thấy khó lòng mà đứng nhìn con phải tự xoay xở công việc một mình. Tình huống trở nên khó xử hơn khi bé đang học kỹ năng mới hoặc làm việc có vẻ chật vật là cha mẹ chỉ muốn “xông” vào giúp đỡ mà thôi.

Trong một số gia đình, người cha không những ngồi ngắm bức tranh cô con gái đang vẽ mà còn đề nghị chỉnh sửa màu, nét vẽ… và thậm chí tự mình vẽ lại hình cho con. Sự can thiệp quá mức như vậy chỉ làm cho cô bé mất đi cơ hội “làm chủ bản thân mình”.

Qua tình huống trên con bé chỉ học được: “Ba có thể làm mọi việc tốt hơn, đẹp hơn mình” và cảm thấy dễ chịu nếu chẳng ai quan tâm hay khen ngợi tác phẩm nghệ thuật của nó bởi lẽ bé đã không được phép vẽ theo ý mình nên chẳng có công lao gì trong đó cả.

Nêu bật sự cố gắng tích cực

Cách thể hiện sự động viên, khen ngợi của bạn cho con bị ảnh hưởng rất nhiều từ cách khen thưởng của chính cha mẹ bạn. Mẹ bạn khen thật lòng hay chỉ khen lấy lệ? Bạn phải nỗ lực ra sao mới nhận được nụ cười hay lời động viên? Cha bạn có cho rằng mọi việc bạn làm đều tuyệt vời hay không?

Tuy rằng đứa trẻ nào cũng muốn được yêu thương nhưng trách nhiệm của cha mẹ còn là giúp chúng thực hiện những ước vọng của bản thân trong hiện thực. Thương con trai lắm nhưng cha mẹ cần hiểu tính khí của con, con gái chẳng có điều gì chê trách ngoài cái tật hay mít ướt.

Khen đó nhưng cũng đừng ngại những góp ý mang tính xây dựng. Điều quan trọng là giúp bé sửa sai, đứng lên sau mỗi lần thất bại vì “thất bại là mẹ thành công”. Luôn tìm ra cách khuyến khích nhưng tránh làm bé tổn thương. Nhấn mạnh sự cố gắng tích cực và đưa ra lời bình luận trung lập: “Con à, không phải cứ thật nhanh là tốt đâu? Làm việc gì cũng chậm chậm và cẩn thận thì chẳng mấy chốc con sẽ thuần thục cho mà xem”.

Khi bé lớn hơn nữa cần tìm cách cho trẻ phân biệt được thế nào là việc dang dở và hoàn tất nhưng cũng đứng quên bỏ qua thái độ của trẻ.

“Mẹ thấy rằng con không hài lòng với bài tập làm văn của mình vì con đã vội vã làm cho xong. Con ra ngoài chơi một chút rồi vào làm tiếp nhé!” chắc chắn sẽ thuyết phục hơn là “Sao chẳng bao giờ con làm việc gì cho ra hồn cả. Lúc nào cũng làm cho có mà thôi”.

Luôn ghi nhớ rằng nếu bạn luôn nâng niu con bằng những lời khen thì trẻ sẽ dần dần dị ứng với những lời phê bình, mất lòng tin và không thân thiện với những người đã thật tình góp ý.

Nói với con những gì?

Những lời khen không hợp lý sau sẽ ảnh hưởng tiến trình phát huy khả năng của bé từ 3 – 6 tuổi:

- Con: Mẹ nhìn con hươu cao cổ của con này

- Mẹ: Mẹ chưa từng thấy con hươu nào đẹp như thế. Mẹ rất tự hào về chàng họa sĩ tí hon của mình.

Trong cùng một tình huống như vậy, cách xử trí tốt hơn nếu:

- Con: Mẹ nhìn con hươu cao cổ của con này

- Mẹ: Mẹ thích nét con vẽ cái cổ con hươu thật dài và thanh. Giống hươu thật lắm. Con hài lòng với bức tranh của mình lắm phải không?

Đây lại là lời khen mang lại tác dụng ngược:

- Con: Bài kiểm tra toán của con chỉ được 6 điểm thôi.

- Cha: Cha biết con luôn là học sinh xuất sắc nhất trong lớp. Con luôn đạt điểm cao nhất trong những lần kiểm tra trước. Đừng quá lo lắng con ạ! Chỉ là bài kiểm tra thử thôi mà.

Cách tốt hơn:

- Con: Bài kiểm tra toán của con chỉ được 6 điểm thôi

- Cha: Con luôn được điểm môn toán cao lắm mà. Con nghĩ xem vì sao mà lần này con lại không làm bài tốt?

- Con: Chắc vì con coi phim hoạt hình nhiều quá.

- Cha: Con thấy chưa, nếu con xem lại bài kỹ hơn thì chắc hẳn bài làm của con sẽ tốt hơn nhiều. Khi nào con lại có bài kiểm tra?

Những lời khen tặng “trên trời” sẽ làm cho trẻ bối rối, không hiểu khả năng thật sự của mình là ở đâu. Ngoài ra, bé lại mất tự tin và nghi ngờ bản thân nếu người lớn khen quá sự thật hoặc chẳng khen lời nào (trước đây thì khen rất nhiều). Vì thế, lựa chọn lời khen thích hợp cũng là một điều rất quan trọng.

Ngợi khen những bước tiến quan trọng trong quá trình phát triển:

Sự kiện	Lời khen không hợp lý	Lời khen hợp lý
Biết uống bằng ly	“Con gái của mẹ thật là giỏi. Con chẳng cần đến mấy cái bình sữa vớ vẩn kia nữa rồi!”	Con biết uống sữa bằng ly thật rồi à? Con xem, chẳng mấy chốc con cũng có thể uống bằng ly dễ dàng như anh Tí.”
Tập ngồi bô	“Nếu con chịu khó ngồi bô đi thì con sẽ trở thành cô bé giỏi nhất thế giới này”	Con của mẹ đang học cách làm chủ cơ thể của mình. Con sẽ thấy rất thoải mái nếu con biết phải làm gì khi con mắc tiểu hay muốn đi cầu”.
Tự ăn uống một mình	“Ôi thật không thể tưởng tượng nổi! Con làm cho mẹ mừng đến phát khóc”	“Ồ con có thể ăn một mình rồi đấy. Con lớn rồi!
Rời bỏ món đồ chơi yêu thích hoặc núm vú giả	“Mẹ rất tự hào vì con đấy. Con không còn là em bé nữa rồi”	“Con đã cất gấu Teddy vào tủ được 4 ngày rồi. Con đã chứng tỏ rằng con đang lớn rồi đấy”.