Tôi làm tại một đơn vị xét nghiệm ADN (Công ty TNHH ADN Pháp lý Khai sinh - TOPGEN, Hà Nội). Xin nói rõ điều đó ngay từ đầu để các anh chị biết tôi đứng ở vị trí nào khi viết bài này.

Lý do tôi viết: trong công việc, có một điều lặp lại rất nhiều lần. Phần lớn rắc rối các gia đình gặp phải không nằm ở kết quả xét nghiệm, mà nằm ở những thứ đáng lẽ nên biết trước khi bắt đầu. Tôi ghi lại sáu điều đó, mong đỡ được cho ai đang phân vân.

1. Xác định trước là kết quả dùng để làm gì

Đây là câu quan trọng nhất và cũng hay bị bỏ qua nhất. Xét nghiệm để tự biết trong nhà và xét nghiệm để nộp giấy tờ là hai quy trình khác hẳn nhau — không khác về máy móc, mà khác về thủ tục.

Loại tự biết: có thể tự lấy mẫu ở nhà theo hướng dẫn rồi gửi tới, không cần ai có mặt, chi phí thấp hơn. Nhưng kết quả loại này không dùng được cho giấy khai sinh, toà án hay hồ sơ định cư, vì không có gì chứng minh mẫu đó là của ai.

Loại dùng cho giấy tờ: người cho mẫu phải có mặt trực tiếp, mang giấy tờ tuỳ thân, được chụp ảnh và lấy dấu vân tay, có biên bản thu mẫu. Tốn kém hơn, nhưng đó là loại duy nhất được cơ quan nhà nước chấp nhận.

Rất nhiều người làm loại một trước, rồi mới biết mình cần loại hai, và phải làm lại từ đầu.

2. Làm giấy khai sinh KHÔNG bắt buộc phải có ADN

Điều này ít người biết nên tôi xin nói rõ, dù nó không có lợi cho công việc của tôi.

Điều 25 Luật Hộ tịch 2014 không liệt kê kết quả ADN là thành phần hồ sơ. Cái luật yêu cầu là “chứng cứ chứng minh quan hệ cha, mẹ, con”. Điều 14 Thông tư 04/2020/TT-BTP cho hai đường: hoặc văn bản của cơ quan y tế, cơ quan giám định xác nhận quan hệ; hoặc văn bản cam đoan về mối quan hệ cha, mẹ, con có ít nhất hai người làm chứng.

Nghĩa là nếu hai bên đều thừa nhận và không có ai tranh chấp, các anh chị hoàn toàn có thể đi theo cách thứ hai mà không tốn tiền xét nghiệm. Nơi nộp hồ sơ hiện nay là UBND cấp xã — từ 01/7/2025 các thủ tục hộ tịch đã chuyển về cấp xã, kể cả trường hợp có yếu tố nước ngoài.

ADN thường chỉ thực sự cần khi có tranh chấp, khi cán bộ hộ tịch thấy hồ sơ chưa đủ căn cứ, hoặc khi hồ sơ còn phục vụ một việc khác như thừa kế hay bảo lãnh định cư.

3. Mẫu dễ nhất là niêm mạc miệng, không phải tóc

Nhiều người mặc định là lấy tóc. Nhưng tóc chỉ dùng được khi còn chân tóc — tức là sợi được nhổ, không phải tóc rụng hay tóc cắt. ADN nằm ở phần chân, không nằm ở sợi. Khá nhiều mẫu bị trả về vì lý do này.

Niêm mạc miệng thì chỉ cần tăm bông quẹt vào mặt trong má vài giây, không đau, trẻ sơ sinh cũng làm được, và là mẫu tiêu chuẩn. Lưu ý nhỏ: nên lấy khi bé chưa bú hoặc chưa ăn uống trong khoảng một tiếng trước đó.

4. Hỏi về bảo mật bằng câu hỏi cụ thể

Đừng hỏi chung chung “bên mình có bảo mật không” — chỗ nào cũng trả lời có. Nên hỏi bốn câu: ai được nhận kết quả, trả bằng kênh nào, mẫu và dữ liệu lưu bao lâu, và nếu người thứ ba gọi tới hỏi thì bên đó trả lời ra sao. Đơn vị làm nghiêm túc sẽ trả lời được bằng văn bản.

5. Hỏi giá theo bốn biến, đừng hỏi một con số

Chi phí phụ thuộc bốn thứ: mục đích sử dụng (dân sự hay pháp lý), loại mẫu, số người tham gia, và thời gian trả kết quả. Khi hỏi, nên hỏi luôn “đã gồm những gì, có phát sinh gì thêm không, nếu phải lấy lại mẫu thì tính thế nào”.

6. Nghĩ trước về chuyện sau khi có kết quả

Phần này không thuộc chuyên môn của tôi, nhưng tôi chứng kiến đủ nhiều để nói. Xét nghiệm chỉ mất vài ngày, còn thứ đến sau nó thì ở lại rất lâu với cả gia đình, đặc biệt là với đứa trẻ.

Nên trước khi đặt lịch, đáng để tự hỏi: mình muốn điều gì xảy ra sau khi biết kết quả? Nếu chưa trả lời được câu đó thì có lẽ chưa cần vội.

Bài viết dựa trên quy định hiện hành đến tháng 8/2026, mang tính tham khảo. Mỗi hồ sơ có tình tiết riêng, các anh chị nên hỏi trực tiếp cán bộ hộ tịch nơi cư trú. Có gì cần hỏi thêm về phần mẫu và quy trình, cứ để lại câu hỏi ở dưới, tôi trả lời trong khả năng của mình.