Tục "chạy Ói" Đền Cờn: Cái chết oan nghiệt của vị sư và mẹ con hoàng hậu

GiadinhNet - Rất nhiều người biết đến đền Cờn (Quỳnh Phương- Quỳnh Lưu) là ngôi đền thiêng của xứ Nghệ.

Tục “chạy ói” hiện nay chưa được khôi phục nguyên vẹn đúng với tinh thần của nó. Ảnh: Hồ Hà

Biết đến lễ hội đền Cờn hàng năm được tổ chức một cách quy mô, hoành tráng. Đặc biệt đám rước kiệu vốn được coi là linh hồn của lễ hội xưa, ngày nay tuy có rút ngắn thời gian nhưng vẫn giữ được nét riêng độc đáo của nó với tục "chạy Ói". Tuy nhiên, không phải ai cũng biết rằng, tục "chạy Ói"trong lễ hội đền Cờn lại gắn liền với lễ hội đền Quy Lĩnh và cho đến nay vẫn chưa được khôi phục lại nguyên vẹn đúng với tinh thần của nó.

Phút động lòng trần và cái giá oan nghiệt

Đền Quy Lĩnh (xã Quỳnh Lương, Quỳnh Lưu) và Đền Cờn gắn kết với nhau từ lịch sử đến huyền thoại. Có rất nhiều truyền thuyết về sự tích của 2 ngôi đền này. Truyền thuyết được mọi người biết tới nhiều nhất là: Năm Thiệu Bảo thứ nhất (1279), quân Nguyên đánh úp quân Tống, Trương Thế Kiệt, Lục Tú Phu - trung thần nhà Nam Tống - đem Vua Đế Bính, gia quyến cùng binh sĩ hơn 800 người lên thuyền ra biển chạy trốn, quân Nguyên truy sát gấp rút lại gặp sóng to gió lớn, vua tôi Nam Tống chết chìm ở biển Đông.

Chỉ còn hoàng hậu và hai người con gái bám vào được một mảnh ván gỗ, để mặc cho nước trôi sóng dạt. May mắn cho mẹ con hoàng hậu khi được vị sư chùa núi Cốc cứu vớt và cho nương nhờ. Thời gian sống chung trong chùa khiến nhà sư động lòng trần với hoàng hậu một thời của Nam Tống, nhưng đã bị hoàng hậu cự tuyệt. Cảm thấy đau lòng và xấu hổ, nhà sư nhảy xuống biển tự tử. Trước sự cố này, hoàng hậu nghĩ rằng mình là nguyên nhân cái chết của ân nhân nên cũng lao mình xuống biển. Hai người con gái cũng trẫm mình theo...

Thi thể 3 mẹ con hoàng hậu trôi dạt vào cửa Càn. Dân làng Càn thấy thi thể những phụ nữ chết đuối, nhưng mặt mũi hồng tươi, xiêm y quý tộc, đặc biệt tỏa ra một mùi thơm như lan, như quế lấy làm kỳ lạ. Nhìn kiểu ăn mặc và nhờ những tin tức nhận được, các quan chức cũng đoán ra đó là ba mẹ con bà hoàng hậu Đế Bính. Dân chúng đã tạc tượng ba mẹ con, lập đền thờ trên Gò Diệc (cồn Càn) gọi là đền Cờn. Mỗi lần khi xuất hành ra khơi, người dân đến cầu khấn đều thấy linh nghiệm.

Còn về vị sư chùa núi Cốc đã cứu vớt và cưu mang mẹ con Hoàng hậu, đã được nhân dân Phú Lương (Quỳnh Lương) đưa vào dựng đền thờ đặt tên là đền Quy Lĩnh, phía sau là rú Ói, trước mặt là biển.

Hai ngôi đền còn gắn liền với hai sự kiện vua Trần Anh Tông và về sau là vua Lê Thánh Tông trong lần chinh Nam đã ghé vào cầu đảo, nhờ được thần linh trong đền phù hộ mà giành thắng lợi lớn trở về.

Lễ hội Đền Cờn thu hút sự tham gia của đông đảo người dân. Ảnh: Hồ Hà

Sự tích tục "chạy Ói"

Sau này, dân làng Càn vì muốn đền Cờn càng linh thiêng hơn nữa, nên đã đến hòn Ói, tìm cách lấy bát hương thờ nhà sư ở đền Quy Lĩnh về thờ chung với mẹ con hoàng hậu để "ông về với bà" và cũng là để cảm tạ ơn cứu mạng ngày xưa của nhà sư. Thế nhưng nhân dân Phú Lương không cho và kiên quyết giữ ông ở lại. Chính vì ông bà ở hai nơi như thế nên hàng năm mới có tục "chạy Ói" tức là từ đền Cờn, chạy vào hòn Ói, nơi có đền Quy Lĩnh để rước ông về.

Theo ông Trương Đắc Thành- Phó GĐ Bảo tàng Nghệ An, người đã có nhiều nghiên cứu về hai ngôi đền thì tục "Chạy ói" (lễ hội chính thức của đền Cờn) ngày xưa được tổ chức từ ngày 15 đến 21 tháng giêng. Đoàn rước cả bằng đường bộ lẫn đường thủy đến trước đền Quy Lĩnh thì 2 bên "giả vờ" xô xát, tranh giành nhau, một bên cố giữ lại bát hương (lễ khất lưu), còn một bên thì làm lễ xin rước đi. Sau đó, nhân dân Phú Lương sẽ nhường để dân Phương Cần đưa ông về với bà. Ông sẽ ở lại ngoài đền Cờn ít ngày, sau đó ông sẽ ... tự quay lại về đền Quy Lĩnh. Và năm sau, lại tiếp tục như thế, người dân làng Phương Cần lại dùng thuyền, kiệu, chạy đền rú Ói, để đi rước ông về.

Trong những ngày từ 15 đến 19 tháng giêng sẽ là những công việc chuẩn bị. Đêm ngày 20, dân đinh và trai tráng các xóm nhộn nhịp chuẩn bị ở khu đền chính, dân chúng náo nức đứng chật đường làng để xem đám rước kiệu. Khoảng 3 giờ sáng ngày 21, hàng trăm dân đinh của 4 giáp nhất loạt khiêng vác bốn ngai và tàn vàng chạy xuống đền Ói, vừa chạy vừa hò một vài câu ca cổ, sau mỗi câu lại hô vang "Dô phe, trời!" rồi thúc nhau chạy tiếp đến nơi tập kết. Đến mờ sáng thì lại rước ngai và tàn về.

Mờ sáng ngày 21, từ đền Trong các giáp tổ chức đám rước 4 kiệu thần xuống đón ngai và tàn, đi theo hàng lối đã bốc thăm từ trước. Đi đầu đám rước là cờ quạt, nghi trượng, kiệu, hương án rồi đến 4 trống, 4 chiêng và phường bát âm. Tiếp theo là lần lượt các kiệu: kiệu Thánh Mẫu đi đầu, tiếp theo là kiệu vua Đế Bính rồi mới đến kiệu của hai con gái của Mẫu. Đi sau là các vị chức sắc, các vị bô lão, dân làng và du khách, v.v...

Hai đám rước, một từ đền Cờn đi xuống và một từ đền Ói đi lên, cùng gặp nhau ở Cửa Ngâm thì hòa làm một, ngai được đưa lên kiệu theo đúng thần vị. Sau đó các phe, giáp tổ chức ăn cỗ ngay tại bãi rộng ở Cửa Ngâm, cỗ bàn được chuẩn bị chu đáo, đầy đủ theo lễ bộ. Ăn xong còn tổ chức các trò diễn dân gian như hát vè kiệu, hát trình nghề, diễn các trò liên quan đến nghề chài lưới. Đến chiều, các giáp tổ chức rước kiệu về làng theo thứ tự như lúc đi xuống. Lúc này đám rước có phần lộng lẫy hơn bởi có đầy đủ 4 kiệu, 4 ngai, 8 tàn vàng, 16 quạt, 16 tàn nỉ, các đồ khí tự, v.v... Đám rước về đền chính, tổ chức tế lễ, rước ngai yên vị như cũ, kết thúc lễ hội.

Có thể nói trong tục "chạy Ói" của Lễ hội Đền Cờn xưa gắn liền mật thiết với lễ hội đền Quy Lĩnh, mọi hoạt động đều mang tính linh thiêng, được tổ chức hết sức chặt chẽ, thu hút rất đông người tham gia, tạo được sức cố kết cộng đồng cao với các làng xã khác.

Một tiết mục văn nghệ tái hiện sự tích Đền Cờn.

Mai một

Ông Trương Đắc Thành chia sẻ: "Loại bỏ đi những chi tiết huyền thoại, truyền thuyết, ta lọc ra được sự thật lịch sử của ngôi đền, về cuộc sống tín ngưỡng người dân biển, tục thờ Mẫu... và về nhiều mối quan hệ giữa người với người, giữa con người với tự nhiên, giữa Nho giáo với Phật giáo".

Đến nay, tục "chạy Ói" vẫn còn vì đó là phần lễ chính, không thể thiếu trong lễ hội Đền Cờn nhưng nó chưa được khôi phục lại nguyên vẹn đúng tinh thần xưa. Đền Quy Lĩnh đến năm 1979 đã trở thành phế tích. Không còn ngôi đền ở hòn Ói nữa, thì đám rước ở Quỳnh Phương vào sẽ rước ai?! Cũng như việc "giả vờ" xô xát nhau, một bên làm lễ khất lưu, một bên xin rước cũng không thực hiện được nữa, và cái tên "chạy Ói" cũng mất đi nửa phần ý nghĩa.

Đến nay, theo nguyện vọng của người dân, được sự cho phép của cơ quan chức năng, đảng bộ và chính quyền xã Quỳnh Lương cùng sự công đức của nhân dân trong và ngoài xã đã tiến hành phục hồi đền Quy Lĩnh. Năm 2010, đền đã được khánh thành, chính quyền và nhân dân xã Quỳnh Lương cũng tiến hành khôi phục lại lễ hội đền Quy Lĩnh trước kia với thời gian trùng khớp với lễ hội Đền Cờn. Tuy nhiên, vẫn chưa khôi phục lại tục "chạy Ói".

Đám rước với tục "chạy Ói" thể hiện nhiều nét văn hóa tín ngưỡng khác của người dân vùng biển nên hàng năm vẫn được tổ chức với quy mô hoành tráng. Đám rước vẫn chạy về phía rú Ói nhưng chỉ dừng lại ở phía giao giữa Quỳnh Liên và Quỳnh Bảng, sau đó làm lễ cầu ngư, rồi rước về đền ngoài làm lễ hợp tế. Tiếp đó sẽ quay về đền trong và thực hiện những phần lễ còn lại. Còn việc dựng lại tục "chạy Ói" bao gồm sự gắn kết giữa đền Cờn và đền Quy Lĩnh trước kia chỉ đang là mong muốn của nhân dân dọc vùng bãi ngang từ Quỳnh Phương đến Quỳnh Lương.

Ông Hồ Ngọc Hà - Phó chủ tịch UBND xã Quỳnh Phương cho biết: "Lễ hội đền Cờn là một lễ hội độc đáo bởi nó có sự đan xen giữa phần lễ và phần hội vào nhau chứ không tách bạch ra như nhiều lễ hội khác. Trước kia lễ hội đền Cờn kéo dài suốt 1 tháng từ mùng 1 Tết đến hết tháng giêng. Sau này, nhiều phần lễ hội đã được giản lược để bớt gánh nặng kinh tế cho nhân dân, nhưng tục "chạy Ói" thì vẫn được giữ lại như một phần không thể thiếu. Tuy nhiên, việc khôi phục lại những phần lễ hội độc đáo như xưa thì vẫn chưa thực hiện được, mặc dù đó là sự mong muốn của cả chính quyền và người dân. Bởi nó còn phải phối hợp với nhiều xã khác như: Quỳnh Liên, Quỳnh Bảng, Quỳnh Lương... vì thế cần phải có thời gian".

Hồ Hà

http://giadinh.net.vn/20120712102645301p0c1000/cai-chet-oan-nghiet-cua-vi-su-va-me-con-hoang-hau.htm