Ô tô ở Hà Nội, xưa và nay

(HNM) - Năm 1913, người Hà Nội đầu tiên mua xe hơi là nhà tư sản dân tộc Bạch Thái Bưởi. Đó là chiếc xe hiệu Peugeot chạy xăng có giá 1 triệu franc (loại tiền giấy do Ngân hàng Đông Dương phát hành để sử dụng tại Đông Dương). Như vậy sau 18 năm kể từ khi ô tô chạy xăng ra đời vào năm 1885 tại Đức, người Hà Nội đầu tiên đã sở hữu loại xe dùng nhiên liệu là xăng.

Từ chiếc ô tô đầu tiên

Chiếc ô tô con (còn gọi là xe hơi) đầu tiên nhập vào Sài Gòn năm 1907. Cho đến nay cũng không ai biết xe đó hiệu gì và động cơ hơi nước hay chạy xăng. Người mua chiếc đầu tiên là một người Pháp và chiếc thứ hai thuộc về một người Việt Nam có tên là Châu Văn Tú (tên Pháp là Pierre Tú) hay Thầy Năm Tú. Ông quê Mỹ Tho (nay là Tiền Giang) là người đầu tiên lập gánh hát cải lương mang tên "Ban hát Thầy Năm Tú - Mỹ Tho" một thời nổi tiếng khắp Nam Kỳ.

Ở Hà Nội, chiếc ô tô đầu tiên xuất hiện vào năm 1901, chủ nhân của chiếc xe chạy bằng động cơ hơi nước này là linh mục người Pháp tên là Puginier. Năm 1906, Công ty Xăng dầu Asiatic Petrolium mở cửa hàng bán lẻ đầu tiên ở Phúc Tân (gần cầu Long Biên), sự kiện này mở ra cơ hội cho xe ô tô nhập vào Hà Nội. Cũng năm này, chủ cơ sở sản xuất xe tay Omnium người Pháp có hai chiếc Prima 4, ông này dùng 2 năm sau đó bán lại. Sau năm 1913 khi có người Hà Nội đầu tiên mua xe hơi, số xe con, xe tải, xe chở khách ở Bắc Kỳ nói chung và Hà Nội nói riêng có xu hướng tăng lại cộng thêm xe của quân đội Pháp, nên đi lại qua cầu Long Biên khó khăn hơn, vì thế năm 1924, Thống sứ Bắc Kỳ cho phép mở rộng cây cầu này. Đường dành cho xe đạp, người đi bộ, xe tay... hai bên được mở rộng mỗi bên thêm 1, 5m và cứ hai nhịp cầu người ta cho làm thêm đoạn tránh để khi ô tô chạy qua, các phương tiện thô sơ tạm dừng tại đó. Việc mở rộng hoàn thành vào năm 1925. Theo thống kê của Tạp chí Nature xuất bản năm 1928, trong năm 1925 có 1.184 lượt xe tay, 141 xe ba gác, 344 xe đạp, 249 ô tô trong đó có 166 xe con, 79 xe buýt và 4 xe tải chạy qua cầu. Cũng theo Nature, năm 1926, Nam Kỳ có 5.678 ô tô các loại, Bắc Kỳ có 2.866 xe và Trung Kỳ có 966 xe. Theo tài liệu của cụ Nguyễn Văn Uẩn, tác giả của bộ sách 3 tập "Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX", Hà Nội lúc đó có khoảng gần 30 chiếc xe con thuộc sở hữu của người Pháp và người Việt. Con số đó cũng khá trùng hợp với số liệu mà Báo Phụ nữ tân văn số 207 ra ngày 6-7-1933 công bố. Năm 1927, trên các báo tiếng Pháp xuất bản ở Hà Nội xuất hiện các trang quảng cáo ô tô con, ví dụ như Hãng Citroen bán xe trả góp trong 12 tháng, Peugeot bán mẫu xe 12-SX 4 số 5 chỗ ngồi.

Năm 1920, giá 1 chiếc xe con khoảng 33 triệu franc (tương đương với 8.000 đồng bạc Đông Dương và giá 1 tạ gạo lúc này khoảng 6 đồng). Sở dĩ giá xe cao ngất ngưởng do chính quyền chỉ cho nhập xe sản xuất ở Pháp và không cho nhập xe của Đức, Italia hay Mỹ nên các hãng xe Pháp tung hoành ép giá người mua. Sang năm 1921, cho dù xe của Mỹ, Italia, Anh chịu thuế nhập tới 50% nhưng để cạnh tranh đã bán rẻ hơn, buộc các hãng ô tô của Pháp phải giảm nên giá chỉ còn 13 triệu Franc. Ở phố Phan Chu Trinh hiện nay (Nhà máy Ô tô Ngô Gia Tự cũ) những năm 1930 có garage Aviat et Compagnie, công ty này làm đại lý bán xe của Hãng Ford, Citroen và Hãng xe máy Solex. Giá xe cao, lại phải đóng thuế đường trong khi thu nhập của dân nội thành vẫn thấp là nguyên nhân khiến số lượng ô tô con tăng chậm. Ví dụ năm 1921, Hà Nội có 4.721 cửa hàng buôn bán trong đó 3/4 đóng thuế dưới mức tối thiểu (10 đồng bạc Đông Dương), chỉ có 2 cửa hàng đóng thuế 300 đồng/tháng, cho đến năm 1941, số cửa hàng vẫn tương tự, tuy nhiên 10% trong số đó đóng thuế chiếm tới 50%. Do vậy chỉ có tầng lớp giàu có mới mua ô tô. Cụ Hồ Đắc Di du học ở Pháp từ năm 1918 và về nước năm 1932, sau một thời gian ở Huế rồi Quy Nhơn, cụ ra Bệnh viện Phủ Doãn và là 1 trong 3 bác sỹ duy nhất (trong đó có 2 người Pháp) ở Đông Dương thời điểm đó, do lương rất cao nên năm 1932, cụ đã mua chiếc Peugeot. Chiếc xe này vẫn còn hiện thuộc sở hữu của người chơi xe cổ Hà Nội. Bên sườn xe còn nguyên dòng chữ: Dr Ho Dac Di. Người Hà Nội đầu tiên chơi ô tô thể thao là ông Nguyễn Đình Dương (ở 38 Lê Thái Tổ). Ông Dương là con trai cụ Hàn Liên, người Hà Nội đầu tiên chơi đồ cổ và cũng là người buôn đồ cổ nổi tiếng Hà Nội.

Người được giới đồ cổ lưu truyền câu chuyện đã mua lại cả ngai thờ của họa sỹ chuyên vẽ ngựa nổi tiếng Trung Quốc, Từ Bi Hồng. Ông Dương mua chiếc xe thể thao hiệu Renault vào năm 1943. Ông Trịnh Đức Kính, chủ Công ty Thủy tinh Thanh Đức nổi tiếng toàn cõi Đông Dương và các sản phẩm thủy tinh Thanh Đức không chỉ xuất sang Lào, Campuchia mà còn xuất sang cả Maroc, Angieri có chiếc Citroen. Em vợ ông, chủ Hãng cơ khí Minh Nam ở phố Khâm Thiên chơi 2 xe, một hiệu Citroen và một hiệu Peugeot. Nhà Hoa Tường ở phố Khâm Thiên cũng chơi xe Ford Acbas mui trần. Ông Trịnh Văn Căn, chủ Hãng dệt Cự Doanh nổi tiếng có chiếc Peugeot. Nhà chuyên cho thuê xe đám cưới Tự Vân ở phố Hàng Bông có chiếc xe Ford mui trần. Cụ Hiền Nhân, Chủ nhiệm Báo Tia Sáng cũng có một chiếc Renault 4 ngựa. Ở phố Hàng Trống có nhà chuyên xuất khẩu tơ lụa sang Pháp mua chiếc Ford sang trọng, đi được 2 năm ông bán lại cho một người thân của Hoàng gia Lào vào năm 1948.

Năm 1944, chiến tranh thế giới lần thứ II lan rộng, xăng dầu trở nên khan hiếm, hai nhà sản xuất chuyên cung cấp xăng dầu cho Việt Nam là Shell và Conony giảm sản lượng nên các nhà nhập khẩu không nhập được hàng, vì thế hầu hết xe con phải đắp chiếu, còn xe tải thì cải tiến máy để chuyển sang chạy bằng than củi. Tình trạng này kéo dài cho đến năm 1945. Trong thời gian 9 năm kháng chiến chống Pháp, Hà Nội 4 cây xăng: Phố Khâm Thiên, Bát Sứ, Trần Quang Khải, Hai Bà Trưng. Hà Nội có một trường dạy lái ô tô ở phố Trần Quốc Toản gọi là "Hà Nội ô tô", trường có 2 chiếc xe Jeep dạy cho học sinh. Thời gian này, Hà Nội có 2 garage là Simca (cuối phố Hai Bà Trung hiện nay) và Crytal ở chỗ nhà máy nước đá hiện nay. Vì tầng 1 ở phố buôn bán sầm uất như: Hàng Đường, Hàng Đào, Hàng Gai, Hàng Bông... dùng làm cửa hàng nên nhà có xe ô tô ở các phố này, tối tối phải đánh xe xuống gửi trước cửa Hỏa Lò. Tháng 3-1954, Báo "Thực Nghiệp" có trụ sở ở phố Hàng Trống mua chiếc Peugeot, chiếc xe có biển số IK 171. Theo Nhà báo Hoàng Giáp, cựu phóng viên của tờ Thời Mới (trước 1954) có lẽ đây là chiếc xe cuối cùng đăng ký bởi lúc đó cứ điểm Điện Biên Phủ đang bị bộ đội ta bao vây, lại thêm các nhà buôn Pháp ở Hà Nội bán hay sang nhượng cơ sở kinh doanh nên không ai nghĩ đến việc mua sắm tài sản, nhất là tài sản có giá trị lớn. Như vậy tính đến năm 1954, Hà Nội chỉ có khoảng 171 ô tô con.

Vì sao một thành phố như Hà Nội chỉ có từng ấy chiếc xe và số lượng còn ít hơn những năm 1930, năm mà cả Bắc Kỳ có tới 5.500 xe thì riêng Hà Nội gần 200 xe con? Câu trả lời là sau đận đắp chiếu vì không nhiên liệu năm 1944, 1945 thì cuối năm 1946, Pháp tái chiếm Hà Nội khiến dân đi tản cư khá nhiều và đến năm 1948 mới lục đục kéo về. Sản xuất cũng như thương mại trì trệ vì sức mua hạn chế và phần lớn người có tiền tính chuyện mua vàng cất giấu còn người thừa thãi tiền bạc cũng không ai tính chuyện mua ô tô. Vì thế nên số lượng chỉ có vậy.

Thời bao cấp

Năm 1958 Nhà nước thực hiện chính sách cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh trên địa bàn Hà Nội. Nhà máy, xí nghiệp của tư nhân vào công tư hợp doanh, các hộ làm ăn cá thể được đưa vào các hợp tác xã. Một số nhà tư sản có ô tô con hay nhà giàu có xe sợ bị quy thành phần tư sản rục rịch hiến cho nhà nước. Một số khác vẫn sử dụng bình thường, tuy nhiên nguồn xăng dầu, phụ tùng thay thế bắt đầu hiếm, nhiều gia đình đã mua hàng phi xăng trữ trong nhà. Ông Trịnh Văn Thanh ở Cửa Nam có chiếc Peugeot mui trần đành phải bán cho Hãng Phim truyện Việt Nam. Còn chiếc xe của ông Trịnh Văn Căn, thi thoảng ngành văn hóa đến mượn để diễu hành và không ít lần về quê đích thân ông chủ Nhà máy Dệt Cự Doanh phải cầm vô lăng nên ông hiến luôn cho ngành văn hóa. Gia đình nhà anh Vinh ở Tân Đảo về cũng hiến cho Hà Nội chiếc Peugeot 303 và hiến cho tỉnh Ninh Bình chiếc Peugeot 304. Nói chung đến năm 1964, Hà Nội không còn ô tô tư nhân.

Cuối năm 1958, một sự kiện gây xôn xao quân và dân miền Bắc, đó là Quân đội nhân dân Việt Nam đã sản xuất được chiếc ô tô đầu tiên. Đại tá Hồ Mạnh Khang kể lại, hồi đó lãnh đạo Tổng cục Hậu cần và Cục Quản lý xe máy quân đội giao cho nhà máy Z157 thiết kế, sản xuất một chiếc xe ô tô con tặng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông Khang được giao nhiệm vụ thiết kế mẫu xe. Ông cùng những cộng sự xin đến các sứ quán… để quan sát hình dáng bên ngoài những chiếc xe con. Phó lãnh sự quán Indonesia còn mời ông lên chiếc xe Dodge chạy một vòng quanh hồ Hoàn Kiếm. Sau đó, gần 500 con người đã làm việc ngày đêm để thực hiện nhiệm vụ lịch sử này. Ngày 21-12-1958, chiếc xe "Chiến Thắng" biển số QS 0001 xuất xưởng. Cục trưởng Cục Quản lý xe Vũ Văn Đôn, Chính ủy Nguyễn Văn Lực cùng ông Khang lái chiếc "Chiến Thắng" lên báo cáo với Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bác rất vui và nói: "Ta đã sản xuất được xe con. Từ nay về sau cần nghiên cứu, sản xuất xe vận tải để phục vụ đất nước". Rồi giọng Người trầm xuống: "Cảm ơn các chú đã quan tâm đến Bác, tặng Bác chiếc xe này. Nhưng hiện nay, Bác đã có xe đi rồi. Vậy các chú giúp Bác tặng lại chiếc xe này cho thương binh. Các chú ấy cần chiếc xe mới và tốt thế này hơn Bác". Quốc khánh năm 1959, ô tô con "Chiến Thắng" do quân đội chế tạo được xếp vào đội hình diễu binh tại Quảng trường Ba Đình lịch sử trước con mắt ngạc nhiên của nhiều người.

Sau đó, Nhà nước bắt đầu nhập các loại ô tô con như: Volga, Moskovic, Giguli sản xuất ở Liên Xô, Skoda của Tiệp Khắc. Tùy theo chức vụ, cán bộ sẽ được sử dụng loại xe nào. Ví dụ như Bộ trưởng được tiêu chuẩn xe Volga; tiêu chuẩn của Thứ trưởng đi Moskovic; còn cấp trưởng của cục, vụ, viện đi Lada. Lada ban đầu có tên là Giguli, nhưng khi Liên Xô xuất khẩu loại xe này sang Phần Lan thì Giguli tiếng Phần Lan là rất xấu, rất dở nên được đổi tên thành Lada. Xe Lada có dòng xe 1.2, 1.3 và 1.5 không có trợ lực tay lái, khó nổ về mùa đông, xe cũ hay bị hỏng vặt nhưng máy bền. Nói vậy nhưng dòng xe này chẳng khá là bao. Bố của người bạn tôi phụ trách ngành lâm nghiệp thời bao cấp, ông gầy gò ốm yếu nhưng phải còng lưng đẩy chiếc Lada khi xe chết máy trong lần đi kiểm tra lâm trường ở Sơn La. Từ lần đó ông chỉ đi xe Uwazt .

Xăng dầu là mặt hàng chiến lược nên xe con của cơ quan hay cán bộ trung, cao cấp được cấp theo định mức. Căn cứ vào đăng ký thời bao cấp, đến năm 1989, tổng cộng Hà Nội có khoảng hơn 300 xe Volga, Moskovic và Lada.

Và thời nay

Xe ô tô con vào Việt Nam khi Nhà nước cho phép tư nhân được sở hữu xe vào khoảng năm 1990. Tuy nhiên, chủ yếu là xe Nhật đã qua sử dụng mà người ta quen gọi là xe bãi. Cho đến thời điểm hiện tại, quan niệm xe Nhật tiết kiệm nhiên liệu, hỏng hóc chỉ cần ra chợ Trời hay phố Nguyễn Công Trứ có thể dễ dàng mua được đồ thay thế vẫn là cách nghĩ của nhiều người mà họ không hề biết rằng phụ tùng đó không phải chính hãng và có xuất xứ ở nước láng giềng. Và thời buổi cạnh tranh toàn cầu nên dòng xe sedan của các hãng đều tiết kiệm nhiên liệu, đâu phải chỉ có xe Nhật?

Luật Đầu tư nước ngoài được sửa đổi, nhu cầu sử dụng có xu hướng tăng khiến cho các nhà sản xuất ô tô trên thế giới bắt đầu quan tâm đến thị trường Việt Nam. Tính đến năm 1997, có 12 hãng chính thức đăng ký mở văn phòng hoặc liên doanh với doanh nghiệp Việt Nam xây nhà máy lắp ráp ô tô trong đó có các hãng tên tuổi trên thế giới như: Toyota, Ford, Mercedes, Chysler... Tuy nhiên sau khủng hoảng tài chính ở Thái Lan tháng 7-1997, Chysler đã đóng cửa văn phòng tại Hà Nội. Lượng xe cá nhân tăng lên đáng kể và trên đường phố xuất hiện nhiều dòng xe hiện đại và nhiều cơ quan đã thanh lý xe Volga, Moskovic, Lada cho cá nhân. Những chiếc xe một thời là biểu trưng cho quyền lực nay trở thành xe tập lái hay chở khách tuyến Hà Nội - Lạng Sơn. Trong một vài năm trở lại đây, số lượng xe con của tư nhân đăng ký tăng lên từng ngày. Theo thống kê của một tạp chí ô tô, Việt Nam và Hà Nội có khoảng gần 100 mẫu xe của gần 20 hãng trên thế giới. Vào các buổi tối, quán cà phê lịch lãm dưới mái hiên của khách sạn Metropol (ngã ba phố Ngô Quyền - Lê Phụng Hiểu) không đông khách như các quán khác nhưng khách đa phần khá trẻ và giàu có. Họ là chủ nhân của những chiếc xe Bentley, Audi Q7, X6, Lamborghini... có giá vài tỷ đồng trở lên đỗ bên đường. Hà Nội hiện có gần 20 chiếc Rolls-Royce Phantom, nếu nộp đủ các loại phí, giá chiếc xe này khoảng 20 tỷ đồng. Hà Nội cũng có đại gia chơi chiếc MayBach 62S trị giá cả triệu đô la hay Limousine Chysler 300c Limo, mẫu xe mà các tài tử Hollywood ưa dùng dài đến mức đi qua ngã tư hẹp, đèn tín hiệu chuyển sang đỏ mà đuôi xe vẫn ở giữa ngã tư. Còn các mẫu xe hạng sang: Rangge Rover, Mercedes GL 550, Mercedes S300, S500, Lexus GX 470, Bentley... đếm không xuể. Chưa hết, còn phải kể đến các mẫu xe "độc" như Lamborghini Gallardo Coupe, Limousine GT Speed...

Thời Pháp đô hộ, tiền mua ô tô chắc chắn là tiền sạch bởi khó mà trốn thuế hay lợi dụng chức quyền kiếm chác, còn bây giờ, thật khó mà biết trong hàng trăm chiếc xe sang trọng nhiều tiền kia, chiếc nào mua bằng tiền sạch và sạch đến mức nào? Ví dụ như tại một xã vùng biên giới phía Tây bắc vốn là điểm nóng về ma túy có tới trên dưới 20 chiếc ô tô, toàn loại "khủng". Những chuyện tương tự như thế làm cho du khách nước ngoài tới Việt Nam vô cùng ngạc nhiên bởi chúng ta chỉ mới gia nhập vào cộng đồng những nước đang phát triển. Một chủ salon chuyên nhập xe sang trọng nhận định, nếu giao thông ở Việt Nam tốt hơn thì thế giới ra mẫu mới gì, Hà Nội và TP Hồ Chí Minh sẽ có khách đặt mẫu đó.

Nguyễn Ngọc Tiến

Link:

http://hanoimoi.com.vn/newsdetail/Phong-su-Ky-su/488013/%C3%B4-to-o-ha-noi-xua-va-nay.htm

http://hanoimoi.com.vn/newsdetail/Phong-su-Ky-su/488176/%C3%B4-to-o-ha-noi-xua-va-nay-tiep-theo.htm