Cứ vào khoảng cuối tháng tám, đầu tháng chín âm lịch là mùa ấu lại về. Đây đó khắp các con phố của Hà Nội lại xuất hiện những gánh hàng rong bán củ ấu. Người ta mua về để chế biến nhiều món ăn khác nhau, hay đơn giản chỉ là luộc để ăn cho thỏa cái thèm.
Cây ấu thuộc họ nhà sen, súng. Chúng thường mọc nhiều ở ao, đầm, sông hay ruộng trũng, có 4 loại ấu: ấu đỏ, ấu 2 sừng, 3 sừng hay 4 sừng. Trước kia cây ấu thường tự mọc. Nhưng hiện nay dựa vào giá trị của nó mà nhiều người đã trồng loại cây này. Củ ấu non hay già đều ăn sống được, và ăn rất ngọt, bùi.
Củ ấu khi già, có màu đen nhánh, ăn sống sẽ bùi, ngọt hơn, luộc lên sẽ bở. Từ của ấu già ấy người ta có thể nấu nhiều món ăn ngon như chè ấu, củ ấu hầm giò heo, ấu chiên, củ ấu hầm dừa với chuối, nấu khoai sáp hay heo quay nấu củ ấu.
Củ ấu luộc không chỉ là món ăn dân dã, quen thuộc mà từ nó người ta còn có thể chế biến thành nhiều món ăn ngon khác nhau.
Củ ấu có vị ngọt chát, bình tính, có chứa nhiều chất dinh dưỡng, tinh bột, đường có lợi cho sức khỏe và có tác dụng chữa một số bệnh về tiêu hóa, dạ dày, hay bệnh ngoài da.
Ngon và lạ miệng phải kể đến trước tiên là chè ấu. Ấu dùng làm chè nên chọn những củ già, vỏ cứng, cầm chắc tay (khi nấu có nhiều tinh bột, ăn bùi) rồi đem rửa sạch. Sau đó, cho vào nồi luộc chín. Chờ cho ấu nguội, dùng dao tách vỏ lấy phần ruột bên trong, cho vào cối giã nhuyễn. Sau đó, đem ruột ấu đã giã vào nồi nấu chín lần nữa với một ít nước.
Chờ nước sôi cho đường phèn và nước cốt dừa vào cho đủ độ ngọt, béo, phù hợp với khẩu vị. Đợi đường hòa tan, thì nhắc nồi xuống, múc ra bát ăn nóng hoặc nguội đều được. Chè ấu có vị ngọt thanh của đường phèn, vị béo bùi và mùi thơm đặc trưng của củ ấu đem lại cảm giác lạ miệng.
Chè củ ấu là món ngon, mới lạ. Chè ngọt thanh, béo, bùi và có hương thơm đặc trưng của củ ấu.
Với món ấu chiên giòn ngọt, nguyên liệu cần có củ ấu, xà lách, sốt dâu tây, trứng gà, bột chiên xù, muối, tiêu, bột mì, cà chua. Củ ấu bóc sạch vỏ ngoài, đem rửa lại cho sạch. Cho toàn bộ của ấu vào tô, ướp với chút muối và tiêu xay. Trứng gà đập lấy lòng đỏ, đánh tan. Lăn củ ấu qua bột mì, nhúng qua lòng đỏ trứng gà và một lớp bột chiên xù. Sau đó bắc chảo lên bếp, đun nóng cho dầu vào đun sôi rồi cho củ ấu vào chiên vàng. Múc sốt dâu vào dĩa, để củ ấu lên trên, trang trí với xà lách, cà chua. Thế là đã có món ấu chiên bắt mắt, hấp dẫn.
Còn một món đơn giản, chế biến từ củ ấu thường được nhiều người sử dụng là heo quay nấu củ ấu. Đem thịt heo quay xắt thành những miếng vừa ăn, rồi cho vào nồi, tiếp tục cho củ ấu, gừng, hành, nước dùng, tinh bột gà và nấu chín. Khi thịt heo, củ ấu đã ngấm gia vị và chín thì mới nêm hạt nêm, dầu mè, tiêu và bắc xuống. Heo quay nấu củ ấu được dùng cho những ngày mát trời và ăn nóng thì ngon hơn.
Từ chỗ chỉ là món củ ấu luộc quen thuộc - một thứ quà quê dân dã. Nay người ta lại có thể chế biến nhiều món ăn ngon, bổ dưỡng và độc đáo từ củ ấu. Vì thế tục ngữ có câu: “Thương nhau củ ấu cũng tròn/Ghét nhau trái bồ hòn cũng méo.” Để thấy được sự thân thuộc của củ ấu trong đời sống hàng ngày.
