Những năm gần đây, các đợt nắng nóng kéo dài không chỉ khiến nhiệt độ tăng cao mà còn làm nồng độ ozone tầng mặt đất (O₃) gia tăng tại nhiều thành phố. Đây là một trong những chất ô nhiễm không khí có thể gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người, đặc biệt trong những ngày trời quang, ít gió.
Vậy tại sao nắng nóng lại khiến ozone mặt đất tăng cao?
Ozone tầng mặt đất là gì?
Nhiều người thường nhầm lẫn ozone tầng mặt đất với tầng ozone bảo vệ Trái Đất.
Thực tế, ozone tầng mặt đất là một chất ô nhiễm thứ cấp, không được phát thải trực tiếp mà hình thành khi các chất ô nhiễm như:
- Nitơ oxit (NOx)
- Hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC)
phản ứng với ánh sáng mặt trời.
Điều này có nghĩa là càng có nhiều ánh nắng và nhiệt độ càng cao thì quá trình tạo ozone càng diễn ra mạnh mẽ.
Vì sao nắng nóng làm tăng ozone?
Ánh nắng mạnh thúc đẩy phản ứng quang hóa
Ánh sáng mặt trời, đặc biệt là tia UV, cung cấp năng lượng để NOx và VOC phản ứng với nhau, tạo thành ozone.
Vào mùa hè hoặc các đợt nắng nóng kéo dài:
- Cường độ bức xạ mặt trời cao hơn.
- Thời gian chiếu nắng dài hơn.
- Phản ứng hóa học diễn ra nhanh hơn.
Do đó, nồng độ ozone thường đạt mức cao nhất vào buổi trưa hoặc đầu giờ chiều.
Nhiệt độ cao làm tăng phát thải VOC
Nhiệt độ tăng khiến nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) bốc hơi nhanh hơn từ:
- Xăng dầu.
- Dung môi sơn.
- Hóa chất công nghiệp.
- Khí thải phương tiện giao thông.
Lượng VOC tăng đồng nghĩa với việc có thêm "nguyên liệu" để hình thành ozone.
Không khí ít lưu thông
Trong những ngày nắng nóng kéo dài, không khí thường ổn định và ít gió.
Các chất ô nhiễm không được khuếch tán nhanh mà tích tụ gần mặt đất, tạo điều kiện để ozone tiếp tục hình thành và tăng nồng độ.
Ozone mặt đất ảnh hưởng thế nào đến sức khỏe?
Tiếp xúc với ozone ở nồng độ cao có thể gây:
- Cay mắt, chảy nước mắt.
- Đau họng.
- Ho khan.
- Khó thở.
- Giảm chức năng phổi.
- Làm nặng thêm bệnh hen suyễn và các bệnh hô hấp mạn tính.
Những người dễ bị ảnh hưởng nhất gồm:
- Trẻ em.
- Người cao tuổi.
- Người mắc bệnh tim mạch hoặc hô hấp.
- Người lao động ngoài trời.
Khi nào nồng độ ozone thường cao?
Thông thường, ozone tầng mặt đất tăng cao vào:
- Những ngày nắng gắt.
- Nhiệt độ trên 30–35°C.
- Trời quang mây.
- Ít gió.
- Khu vực có mật độ giao thông hoặc hoạt động công nghiệp lớn.
Ngược lại, sau những cơn mưa hoặc khi có gió mạnh, nồng độ ozone thường giảm do các chất ô nhiễm được pha loãng hoặc rửa trôi.
Làm sao theo dõi ozone trong không khí?
Đối với các khu công nghiệp, phòng thí nghiệm hoặc đơn vị quan trắc môi trường, việc đo nồng độ ozone giúp đánh giá chất lượng không khí và phát hiện sớm các thời điểm ô nhiễm.
Có thể sử dụng:
- Máy đo ozone cầm tay (O₃ Meter): Phù hợp để kiểm tra nhanh tại hiện trường.
- Máy đo đa chỉ tiêu chất lượng không khí: Theo dõi đồng thời ozone cùng các thông số như CO, CO₂, VOC hoặc bụi mịn (tùy model).
- Hệ thống quan trắc không khí cố định: Giám sát liên tục tại các khu đô thị, khu công nghiệp hoặc trạm quan trắc môi trường.
Kết luận
Nắng nóng không trực tiếp tạo ra ozone, nhưng nhiệt độ cao kết hợp với ánh nắng mạnh và các chất ô nhiễm như NOx, VOC sẽ thúc đẩy quá trình hình thành ozone tầng mặt đất. Khi các đợt nắng nóng ngày càng xuất hiện nhiều do biến đổi khí hậu, việc theo dõi nồng độ ozone bằng các thiết bị đo chuyên dụng trở thành giải pháp quan trọng để đánh giá chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
