TT - Giáo dục (GD phải đáp ứng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở VN thế nào? Có hay không thị trường GD? GD có phải là hàng hóa? Thế nào là thương mại hóa GD?...


Đó là những câu hỏi được lấy làm chủ đề của cuộc tọa đàm khoa học do Ban Khoa giáo trung ương tổ chức tại Hà Nội trong cả ngày 4-12.


Nhưng những nội dung đó dường như quá nhiều so với khuôn khổ cuộc tọa đàm này khi các ý kiến mới chỉ tập trung bàn, mà bàn cũng không ra nhẽ ở hai vấn đề: có thể coi GD là hàng hóa và có thị trường GD ở VN hay không...


Giáo dục là hàng hóa?


Có thể nói không khí của cuộc tọa đàm đã khá căng ngay từ đầu khi GS Phạm Minh Hạc - người đầu tiên phát biểu - đưa ra một chính kiến rõ ràng khẳng định với đường lối phát triển GD trong nền KTTT có định hướng XHCN, không thể coi GD là hàng hóa, phát triển GD không theo các qui luật của thị trường.


Theo ông, có KTTT định hướng XHCN đang được xây dựng ở VN và KTTT có các qui luật của nó như qui luật giá trị, qui luật lợi ích, các qui luật cung cầu, hàng tiền, cạnh tranh... nhưng “qui luật là qui luật”. GS Phạm Minh Hạc còn cho rằng ngay cả ở những nước có nền KTTT tự do, coi GD là “hàng hóa công cộng”, “hàng hóa khuyến dụng” cần thiết cho sự vận hành của một xã hội tiến bộ cũng không có thị trường GD.


Có lẽ những lời mạnh mẽ của GS Hạc đã khiến những ý kiến phát biểu sau đó có vẻ thận trọng, kín kẽ hơn khi đều bắt đầu bằng câu “Đây là vấn đề rất khó, rất phức tạp”. Nhưng có thể nói đa số ý kiến thảo luận ở cuộc tọa đàm này ở các mức độ, góc độ khác nhau đã nhìn nhận dịch vụ GD như một loại hàng hóa đặc biệt. PGS.TS Nguyễn Hữu Chí (vụ phó Vụ Giáo dục, Ban Khoa giáo T.Ư) nêu một thực tế: “Đời sống người dân ngày càng cao, hiện nay đã rất nhiều người dân sẵn sàng chi trả tiền nhiều hơn để được hưởng GD chất lượng cao hơn mức đại trà.


Ở VN đã có trường quốc tế do nước ngoài đầu tư từ mầm non đến ĐH, học phí cao hơn các trường bình thường gấp nhiều lần nhưng cung vẫn không đủ cầu. Hiện nay có 40.000 du học sinh tự túc mỗi năm mang ra nước ngoài 300 triệu USD. Theo dự báo của chính ngành GD, trong tương lai không xa con số này sẽ tăng lên 100.000 du học sinh tự túc với chi phí xấp xỉ 1 tỉ USD/năm”. Theo ông Chí, trong những xu hướng này rõ ràng GD không chỉ còn là phúc lợi công cộng.


Trong một bản tham luận gửi tới tọa đàm, PGS.TS Nguyễn Công Giáp (phó viện trưởng Viện Chiến lược và chương trình GD) nhận xét “do đặc thù của mình, sản phẩm GD có hai thuộc tính: hình thái ý thức xã hội và hàng hóa”. Từ đó ông phân tích trong GD cùng lúc tồn tại cả hai trách nhiệm phục vụ và dịch vụ.


Theo ông, ở VN GD đã hình thành dịch vụ vì không còn là lĩnh vực được Nhà nước bao cấp hoàn toàn như trước nữa khi người học phải đóng tiền, nguồn lực đầu tư cho GD được đa dạng hóa, có nhiều chủ đầu tư cung cấp dịch vụ GD-ĐT, độc quyền của Nhà nước trong lĩnh vực này được nới lỏng. ở một mức độ nhất định đã bắt đầu thực hiện phạm trù giá cả đối với dịch vụ GD, bắt đầu thực hiện quan hệ tiền tệ trong lĩnh vực này. Rõ nhất là trong GD ĐH với các hình thức đào tạo mang tính dịch vụ như đào tạo không tập trung, theo hợp đồng, mở rộng hay du học tự túc...


Đến GS Phạm Phụ, khái niệm “dịch vụ GD là một loại hàng hóa đặc biệt” được khẳng định với lập luận: “Rõ ràng dịch vụ GD là một sản phẩm lao động, có thể dùng để thỏa mãn nhu cầu của con người. Vậy nếu được đi vào quá trình tiêu dùng thông qua trao đổi thì nó sẽ là một hàng hóa.


Điều này đang diễn ra rất phổ biến trong thực tiễn với các loại hình giảng dạy có thu học phí, với các trường tư, trường dân lập, trường quốc tế... hoạt động 100% dựa vào học phí của người học, cho thấy dịch vụ GD đang được trao đổi phổ biến và công khai”. Theo GS Phạm Phụ, nên coi “dịch vụ GD là một loại hàng hóa đặc biệt và cần phải có sự can thiệp của Nhà nước”.


Nên thừa nhận thị trường GD để quản lý?


Trước những ý kiến cho rằng “không có và không nên có thị trường GD ở VN” vì e ngại sẽ dẫn đến thương mại hóa GD, biến nhà trường thành thị trường, đến những tiêu cực mua bán bằng, điểm..., nhiều đại biểu đã có cùng quan điểm: phải chống những hiện tượng tiêu cực của thương mại hóa GD nhưng không vì thế mà phủ nhận thị trường GD đã hình thành ở VN.


TS Nguyễn Văn Hòa đánh giá: “Liên hệ thương mại hóa, thị trường hóa với mua bằng bán điểm là chưa đúng, có phần khập khiễng. Hiện tượng mua bán chỉ là mặt trái của yếu tố thị trường”. GS. TSKH Bành Tiến Long, thứ trưởng Bộ GD-ĐT, nhận xét: “Đang có một khoảng cách giữa thực tiễn và mong muốn. Muốn GD tiếp tục là dịch vụ công thuần túy là mong muốn của một số người muốn tiếp tục giữ suy nghĩ, thói quen bao cấp trước đây.


Còn trên thực tiễn đã có những diễn biến khác: đó là đã xuất hiện yếu tố thị trường, yếu tố dịch vụ, quan hệ cung - cầu, nhất là trong GD chuyên nghiệp”. Theo ông Long, đó là những yếu tố khách quan tạo ra môi trường cạnh tranh giữa các cơ sở GD ĐH khiến nhà trường, giảng viên và sinh viên phải có sự phấn đấu đạt chất lượng cao hơn, có sản phẩm đào tạo tốt hơn. Sự cạnh tranh đó, người hưởng lợi trực tiếp chính là người học rồi đến xã hội.


Ông Trần Ngọc Giao (Trường Cán bộ quản lý GD-ĐT) cho rằng: “Nền GD của chúng ta hiện nay chỉ có thể vận hành theo cơ chế thị trường, đồng thời đặc biệt chú ý đến khía cạnh phúc lợi xã hội. Chúng ta buộc phải chấp nhận cả hai”.


GS Đặng Hữu đặt vấn đề: “Trong KTTT định hướng XHCN, có những lĩnh vực Nhà nước phải đóng vai trò quản lý nhưng vẫn phải áp dụng một số qui luật của KTTT. Ở nước ta đang khuyến khích hình thành thị trường KHCN, vậy tại sao lại không thể có thị trường GD? Không thể thương mại hóa nhưng có thể dùng yếu tố thị trường để thúc đẩy phát triển, ví dụ như dùng yếu tố thị trường để huy động nguồn lực đầu tư, tăng sức cạnh tranh nâng cao chất lượng...”.


Thực tế hơn, GS Phạm Phụ phân tích: “Nếu chúng ta để vấn đề thị trường, dịch vụ GD như một vùng mờ sẽ tạo cơ hội cho những kẻ lợi dụng để trục lợi, sẽ có nhiều vấn đề nằm ngoài sự quản lý nhà nước”.


Theo ông, đó là hiện tượng nguồn thu, chi ở một số trường ĐH dân lập dù luôn khẳng định mục tiêu hoạt động phi lợi nhuận, là sự cạnh tranh bất bình đẳng giữa các cơ sở đào tạo trong nước với các cơ sở của nước ngoài mở tại VN khi họ không hề bị khống chế về học phí, chỉ tiêu, thời gian tuyển sinh...


Chính vì vậy, PGS.TS Nguyễn Công Giáp đã đề nghị “cần sớm hoàn chỉnh khung pháp lý để tạo lập cơ sở thị trường trong GD và thực hiện kiểm định chất lượng để bảo vệ quyền lợi khách hàng - người học”.


(http://www.tuoitre.com.vn/)