Chảy máu di sản: Nhà vườn biến dạng, cổ vật mất dần (kỳ 1)

Chảy máu di sản: Nhà vườn biến dạng, cổ vật mất dần (kỳ 1)

Đại đa số các nhà vườn Huế (Thừa Thiên - Huế), trong đó có nhiều ngôi nhà hơn trăm năm tuổi được xây dựng dưới triều Nguyễn đang xuống cấp nghiêm trọng, hoặc bị mất dần; hàng ngàn cổ vật bị mất cắp từ chiến tranh đến nay... di sản Huế đang chảy máu dần nếu không kịp thời cứu vãn.

Rất nhiều nơi trên cả nước đang đối diện với thách thức: chảy máu các di sản, trong đó thể hiện rõ nhất các di sản dần bị xuống cấp, trở thành phế tích, một số bị mất cắp, số khác đang bị lạm dụng, đưa vào kinh doanh sai mục đích... Thực trạng trên đang đặt ra với những người quản lý về kế hoạch bảo tồn cụ thể, nếu không trong tương lai sẽ phải trả giá do chưa đánh giá, sử dụng đúng tiềm năng.

Nhà vườn cổ biến dạng

Đến năm 2002, toàn thành phố Huế còn 7.178 nhà vườn. Tuy nhiên, trong số này chỉ còn 150 nhà vườn nguyên vẹn, những nhà còn lại đều đã bị biến dạng (cắt bán vườn, nhà bị bán hoặc xuống cấp sụp đổ, cơi nới hoặc tháo khung nhà để bán…). Tháng 4/2011, Phòng VH&TT Huế tiến hành thống kê lại thì trong số 150 nhà vườn nguyên vẹn của năm 2002, chỉ còn 52 nhà còn được giữ nguyên hoặc bị biến động. Số nhà còn lại đều trong tình trạng hoặc vẫn còn nhà rường và vườn nhưng bị cơi nới, chuyển nhượng, cho thuê, xuống cấp, hoặc đã bị tháo dỡ toàn bộ, xây mới hay bị giải tỏa.

Các phường chảy máu nhà vườn nhiều nhất là Phú Hội, Phú Hiệp với 100% nhà vườn bị biến dạng, tiếp đến là các phường Thuận Thành, Thuận Hòa, Phú Cát, Phường Đúc… Đặc biệt là khu phố cổ Bao Vinh đã nhiều lần kếu cứu nhưng vẫn chưa có một biện pháp nào hữu hiệu để lưu giữ, bảo vệ.

Một điều dễ nhận thấy, các khu vực nhà vườn hiện nay đang dần hiện đại hóa, thay vì bảo tồn, nhiều nhà vườn đã bê tông hóa, biến nơi đây thành nhà nghỉ, khách sạn, nhà hàng…

Ngoài ra, còn do nhu cầu đời sống của người dân và do sự tắc trách trong quản lý của ngành chức năng. Đơn cử như trường hợp ông Hoàng Xuân Bậc, chủ nhân của nhà vườn số 4 Phú Mộng, phường Kim Long đã được chính UBND TP. Huế “vô tư” cấp phép xây một biệt thự bên ngôi nhà cổ. Thấy vậy, nhiều chủ nhân nhà vườn ở Kim Long cũng lên UBND phường Kim Long xin... được xây nhà như ông Bậc.

Cổ vật mất dần

Cố đô Huế đã mất rất nhiều cổ vật giá trị nhất. Trước tiên là biến cố Thất thủ kinh đô ngày 5/7/1885 (nhằm ngày 23/5 Âm lịch). Sau khi phe chủ chiến của vua Hàm Nghi muốn đánh Pháp nhưng bại lộ, lính Pháp đã tấn công và chiếm kinh đô Huế, lấy đi khá nhiều cổ vật giá trị và các đồ vàng, bạc, ngọc ngà, châu báu.

Tháng 2/1947, Pháp tái chiếm Việt Nam. Một số Cung điện ở Huế bị hư hại nặng, tiêu biểu như Tử Cấm Thành nằm trong Kinh thành Huế bị cháy đến 3 ngày 3 đêm. Khi quân Pháp tràn vào đã cướp đi toàn bộ những thứ quý giá nhất của triều Nguyễn, hoàng cung Huế gần như trống rỗng. Cụ thể những Kim Ngọc Bảo Tỷ - là ấn của nhà vua, được làm bằng ngọc, đúc vàng, bạc hay bạc mạ vàng tượng trưng cho đế quyền, chế độ quân chủ phong kiến triều Nguyễn (gồm chúa và vua Nguyễn) ở Việt Nam - đã biến mất. Đây được xem là những cổ vật quý báu hàng đầu của Huế. Tiếp đến là chiến tranh Mậu thân 1968 rồi đến 1972. Đặc biệt vào năm 1975, khi thành phố đi di tản gần hết thì giữa cảnh “tranh tối tranh sáng”, thêm một phần cổ vật nữa cũng dần biến mất.

Một dòng chảy máu cổ vật khác do kẻ trộm. Giai đoạn 1975-1985, một số cổ vật quý báu làm tùy táng cho vua bị đào bới mất cắp tại các lăng ở Huế. Những năm 1987-1988, lăng bà Từ Dũ (mẹ vua Thiệu Trị) cũng bị mất đi chiếc mũ bằng vàng trong những tháng cuối năm.

Và cách đây 20 năm tại lăng Khải Định đã bị mất đi một bát nhang kim loại rất lớn do một vị khách tham quan đã đổ toàn bộ đất, nhang ra và bỏ vào túi áo ra về trót lọt (mất trong giờ tham quan), đến nay vẫn chưa tìm ra người lấy.

Gần đây nhất là buổi bán đấu giá bức tranh vua Hàm Nghi ở Paris (Pháp), đã thất bại. Một cổ vật Việt Nam đã vĩnh viễn ra đi ngay trước sự chứng kiến của người Việt Nam, khi bị một tư nhân trả giá 8.800 Euro - hơn chỉ đúng 800 Euro so với giá ta đề ra. Rồi bức tượng con giải trải bằng vàng duy nhất rất độc đáo cao 12cm, nặng 211,7g của vua Minh Mạng đã bị bán đấu giá ở Reuil Mailmaison (Pháp) với giá 12.000 Euro cho những người nước khác.

Nhà nghiên cứu Phan Thuận An cho biết, những vụ trộm đã làm giảm dần số lượng đồ quý báu trong di tích Huế. Nếu so số cổ vật khoảng hơn 8.000 tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế với số mất đi không dấu vết cộng với số lưu lạc ở các tỉnh thành, ở ngoại quốc thì giá trị cổ vật Huế hôm nay chỉ bằng khoảng 1/10 so với thời kỳ hoàng kim triều Nguyễn.

Kỳ 2: Lụi tàn nhà rường, phố cổ bao vinh

Nguyễn Phương - Hiển Xuân

http://baodatviet.vn/Home/congdongviet/Chay-mau-di-san-Nha-vuon-bien-dang-co-vat-mat-dan-ky-1/20118/159381.datviet