Khoản 1 Điều 7 Luật doanh nghiệp năm 2014 và khoản 1 Điều 5 Luật đầu tư năm 2014 quy định cá nhân, tổ chức có quyền tự do kinh doanh trong tất cả các ngành, nghề và lĩnh vực mà pháp luật không cấm. Trên cơ sở đó ngành, nghề kinh doanh về cơ bản được chia làm 3 nhóm: Các ngành, nghề kinh doanh bị cấm; ngành, nghề kinh doanh có điều kiện, ngành, nghề được tự do kinh doanh.


Trong đó, ngành nghề kinh doanh có điều kiện được hiểu là những ngành nghề mà pháp luật quy định các điều kiện hay yêu cầu buộc doanh nghiệp phải đáp ứng khi kinh doanh các ngành nghề đó. Điều kiện kinh doanh được thể hiện dưới hình thức:


– Giấy phép kinh doanh do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp (Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh, giấy phép hoạt động, …)


– Các điều kiện về tiêu chuẩn chuyên môn kỹ thuật, công nghệ, vệ sinh môi trường, an toàn vệ sinh thực phẩm; quy định về phòng cháy, an ninh trật tự và các quy định về các yêu cầu khác đối với hoạt động kinh doanh (chứng chỉ hành nghề, bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp, vốn pháp định…).


Trên thực tế, ngành nghề kinh doanh có điều kiện thường được chia làm ngành nghề kinh doanh có điều kiện trước và ngành nghề kinh doanh có điều kiện sau. Ngành nghề kinh doanh có điều kiện trước được hiểu là việc doanh nghiệp phải đáp ứng đủ điều kiện mới được phép đăng ký ngành nghề đó, khi đủ điều kiện thì doanh nghiệp mới có thể đăng ký kinh doanh ngành nghề đấy. Ngược lại, ngành nghề kinh doanh có điều kiện sau là việc doanh nghiệp được phép đăng ký ngành nghề đó nhưng để hoạt động kinh doanh về lĩnh vực đấy thì doanh nghiệp cần phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện mà cơ quan nhà nước đã đặt ra.


(i) Giấy phép kinh doanh


Giấy phép kinh doanh thường được gọi là “Giấy phép con”, được hiểu là loại giấy tờ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép các doanh nghiệp, chủ thể kinh doanh tiến hành một hoặc một số hoạt động kinh doanh trong một số lĩnh vực.


(ii) Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh


Có những ngành nghề khi tiến hành hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp phải đáp ứng những điều kiện nhất định như: Kinh doanh dịch vụ cầm đồ, nhà nghỉ, kinh doanh xăng dầu… Thông thường, đây là các điều kiện liên quan đến cơ sở vật chất hoặc con người của doanh nghiệp đó. Khi đáo ứng đủ điều kiện của cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh. Những loại giấy chứng nhận phổ biến hiện nay: Giấy chứng nhận đủ điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm, giấy chứng nhận đủ điều kiện về phòng cháy chữa cháy, an ninh trật tự…


(iii) Chứng chỉ hành nghề


Chứng chỉ hành nghề là văn bản mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam hoặc hiệp hội nghề nghiệp được nhà nước ủy quyền cấp cho cá nhân có đủ trình độ chuyên môn và kinh nghiệm về một ngành, nghề nhất định: Chứng chỉ hành nghề luật sư, chứng chỉ hành nghề công chứng, đấu giá….


Đối với doanh nghiệp kinh doanh ngành, nghề phải có chứng chỉ hành nghề theo quy định của pháp luật, không nhất thiết trong mọi trường hợp tất cả các thành viên/cổ đông của doanh nghiệp đều phải đáp ứng điều kiện về chứng chỉ hành nghề. Tùy từng ngành, nghề mà sẽ có những yêu cầu riêng. Cụ thể:


– Yêu cầu Giám đốc doanh nghiệp hoặc người đứng đầu cơ sở kinh doanh phải có chứng chỉ hành nghề.


– Yêu cầu giám đốc và người khác phải có chứng chỉ hành nghề: Giám đốc của doanh nghiệp và ít nhất một cán bộ chuyên môn theo quy định của pháp luật chuyên ngành trong doanh nghiệp phải có chứng chỉ hành nghề.


– Đối với doanh nghiệp kinh doanh ngành, nghề mà pháp luật không yêu cầu Giám đốc hoặc người đứng đầu cơ sở kinh doanh phải có chứng chỉ hành nghề: Ít nhất một cán bộ chuyên môn theo quy định của pháp luật chuyên ngành trong doanh nghiệp phải có chứng chỉ hành nghề.


(iv) Vốn pháp định


Yêu cầu về vốn pháp định thường được đặt ra đối với các ngành, lĩnh vực đòi hỏi trách nhiệm tài sản cao của doanh nghiệp hoặc các ngành, nghề có yêu cầu có cơ sở vật chất lớn như: Ngành nghề kinh doanh bất động sản, cho thuê lại lao động, xuất khẩu lao động… Mục đích của yêu cầu về mức vốn tối thiểu này nhằm xác định năng lực hoạt động trong ngành, lĩnh vực đó của doanh nghiệp và góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể có giao dịch với doanh nghiệp đó.