Một bài thơ có chủ đề chống bắt nạt học đường đang bất ngờ trở thành tâm điểm bàn luận trên mạng xã hội. Đó là bài “Bắt nạt” của Nguyễn Thế Hoàng Linh, được đưa vào sách giáo khoa với những câu thơ khá gần gũi, tinh nghịch, nhằm truyền tải thông điệp không nên bắt nạt người khác.
Bài thơ mở đầu bằng lời nhắn rất trực tiếp:
“Bắt nạt là xấu lắm
Sau đó, tác giả đưa ra hàng loạt gợi ý thay cho việc bắt nạt như học hát, nhảy hip-hop. Đáng chú ý hơn là những câu mang màu sắc hài hước như: “Sao không ăn mù tạt/Đối diện thử thách đi?/Thử kẻ yếu làm gì/Sao không trêu mù tạt?”.
Ở những khổ tiếp theo, nhân vật “tớ” còn nhắn nhủ không bắt nạt người lớn, trẻ con, người ở nước khác, thậm chí “đừng bắt nạt mèo, chó”, “đừng bắt nạt cái cây”. Cuối bài, nhân vật “tớ” tuyên bố nếu bạn nào bắt nạt người khác thì hãy đến gặp mình, bởi bản thân “bị bắt nạt quen rồi” nhưng vẫn không thích bắt nạt vì “bắt nạt rất hôi”.
Chính cách sử dụng từ ngữ và cấu tứ này đã khiến bài thơ trở thành chủ đề gây tranh luận.
Một bộ phận người dùng mạng xã hội cho rằng nội dung truyền tải thông điệp tốt nhưng cách viết quá đơn giản, nhiều câu giống lời nói thường ngày được ngắt thành từng dòng hơn là một tác phẩm thơ dành cho học sinh học trong nhà trường.
Đặc biệt, những hình ảnh như “ăn mù tạt”, “trêu mù tạt”, “nhảy hip-hop” hay cách kết thúc bằng câu “Vì bắt nạt rất hôi!” khiến không ít người cảm thấy khó hiểu. Có người đặt câu hỏi trẻ học bài thơ này sẽ cảm nhận vẻ đẹp của ngôn ngữ, nhịp điệu và hình ảnh thơ như thế nào.
Một số ý kiến còn đem bài thơ so sánh với những tác phẩm thiếu nhi quen thuộc trước đây. Theo nhóm này, thơ trong sách giáo khoa không nhất thiết phải cầu kỳ, nhưng ngoài thông điệp giáo dục vẫn cần có giá trị về ngôn từ, hình ảnh và khả năng khơi gợi cảm xúc. Vì thế, họ cho rằng việc một tác phẩm có ý nghĩa tốt chưa chắc đã đồng nghĩa với việc cách thể hiện sẽ thuyết phục được tất cả mọi người.
Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, cũng có những ý kiến bảo vệ bài thơ và cho rằng nếu đọc nó dưới góc nhìn của một tác phẩm viết cho trẻ em thì mọi chuyện sẽ khác.
Ngôn ngữ đơn giản, có phần “nghịch”, những hình ảnh như hip-hop hay mù tạt chính là những yếu tố gần với thế giới của trẻ nhỏ. Tác giả không giảng giải đạo đức theo kiểu “bắt nạt là hành vi sai trái, cần lên án”, mà biến thông điệp thành lời trò chuyện giữa những đứa trẻ.
Câu “Vì bắt nạt rất hôi!” nếu nhìn bằng tiêu chuẩn ngôn ngữ trang trọng có thể khiến người lớn thấy lạ, nhưng với trẻ nhỏ, đây lại là cách ví von dễ nhớ. Tương tự, việc thách người thích bắt nạt hãy “ăn mù tạt” hay đối diện với người mạnh hơn cũng có thể được hiểu như một cách nói vui để chỉ ra sự vô lý của hành vi bắt nạt kẻ yếu.
Đáng chú ý, bài thơ không chỉ nói về bắt nạt học đường. Thông điệp được mở rộng từ bạn bè sang trẻ nhỏ, người lớn, người nước khác, động vật và cây cối. Xuyên suốt tác phẩm vẫn là một ý khá rõ ràng: đừng lấy sức mạnh hay ưu thế của mình để làm tổn thương đối tượng yếu thế hơn.
Tranh luận vì vậy dần chuyển từ câu chuyện “bài thơ hay hay dở” sang một câu hỏi rộng hơn: Một bài thơ dành cho trẻ em trong sách giáo khoa cần đáp ứng những tiêu chí gì
Có người mong muốn sách giáo khoa giới thiệu cho học sinh những tác phẩm có ngôn từ đẹp, giàu hình ảnh và đã được khẳng định về giá trị văn chương. Nhưng cũng có người cho rằng văn học thiếu nhi hiện đại hoàn toàn có thể sử dụng ngôn ngữ đời thường, hài hước, thậm chí hơi “tưng tửng”, miễn sao phù hợp tâm lý trẻ và khiến các em nhớ được thông điệp.
Thực tế, cảm nhận văn chương vốn khó có một đáp án duy nhất. Một câu thơ khiến người này bật cười có thể khiến người khác thấy ngô nghê; thứ người lớn cho là đơn giản đôi khi lại rất dễ đi vào đầu trẻ nhỏ.
Dù khen hay chê, việc bài thơ “Bắt nạt” một lần nữa được mang ra bàn luận cũng cho thấy một điều thú vị: chỉ vài câu “nhảy hip-hop”, “ăn mù tạt” và “bắt nạt rất hôi” đã đủ khiến người lớn… tranh luận với nhau nhiệt tình về một bài thơ dạy trẻ con đừng bắt nạt nhau.