Kể từ khi phát hiện ra kháng sinh Penicilline tới nay, hàng trăm loại kháng sinh và các thuốc tương tự đã được phát minh và đưa vào sử dụng. Sự ra đời của kháng sinh đã đánh dấu một kỷ nguyên mới của y học về điều trị các bệnh nhiễm khuẩn, đã cứu sống hàng triệu triệu người khỏi các bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm. Tuy nhiên không phải loại kháng sinh nào cũng hiệu quả, an toàn cho đối tượng trẻ em. Vì vậy bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn sử dụng kháng sinh cho trẻ em trong điều trị một số nhiễm khuẩn thông thường.
1. Thuốc kháng sinh là gì?
Kháng sinh là một nhóm thuốc đặc biệt không những hiệu quả trong điều trị các nhiễm trùng đe dọa tính mạng con người mà còn giúp phòng ngừa các biến chứng nhiễm trùng từ các can thiệp y tế và phẫu thuật thông thường. Vì thế việc sử dụng kháng sinh vừa ảnh hưởng tới người bệnh vừa ảnh hưởng tới cộng đồng. Với những nước đang phát triển và nằm trong khu vực nhiệt đới như Việt Nam, đây là một nhóm thuốc quan trọng vì bệnh lý nhiễm khuẩn nằm trong số những bệnh đứng hàng đầu cả về tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ tử vong.
Theo Bộ Y tế (2015), kháng sinh được định nghĩa:
“Kháng sinh (antibiotics) là những chất kháng khuẩn (antibacterial substances) được tạo ra bởi các chủng vi sinh vật (vi khuẩn, nấm, Actinomycetes), có tác dụng ức chế sự phát triển của các vi sinh vật khác.”
Hiện nay từ “kháng sinh” được mở rộng đến cả những chất kháng khuẩn có nguồn gốc tổng hợp như các sulfonamid và quinolon.
2. Các nhóm thuốc kháng sinh sử dụng cho trẻ em
Từ khi Penicillin được phát hiện, có rất nhiều nhóm kháng sinh được tìm thấy hoặc tổng hợp. Tuy nhiên, không phải kháng sinh nào áp dụng được cho người lớn cũng có thể chỉ định cho trẻ em. Dưới đây các nhóm kháng sinh được phép chỉ định, kê đơn cho trẻ em hiện nay:
2.1. Nhóm beta-lactam
Đại diện trong nhóm kháng sinh này có:
- Amoxicilin (biệt dược Amoxil dạng hỗn dịch)
- Cephalexin (biệt dược Keflex dạng hỗn dịch, hoặc viên nén)
- …
Đây là họ kháng sinh rất lớn, bao gồm các kháng sinh có cấu trúc hóa học chứa vòng lactam. Khi vòng này liên kết với một cấu trúc vòng khác sẽ hình thành các phân nhóm lớn tiếp theo:
- Nhóm penicilin
- Nhóm cephalosporin
- các beta-lactam khác.
Đây là nhóm kháng sinh tương đối an toàn và được sử dụng đầu tay trong điều trị nhiễm khuẩn ở trẻ.
Nhờ có khung lactam, nhóm kháng sinh này có khả năng ngăn cản sinh tổng hợp lớp peptidoglycan nên không tạo được vách vi khuẩn. Tế bào con sinh ra không có vách, vừa không sinh sản được vừa dễ bị tiêu diệt hoặc bị li giải, đặc biệt ở vi khuẩn Gram-dương.
Vì vậy, phổ của nhóm kháng sinh này rất rộng, đa số vi khuẩn các vi khuẩn có vách: các vi khuẩn Gram dương như tụ cầu Staphylococcus, liên cầu Streptococcus, phế cầu Pneumococcus,… Tuy nhiên, với sự phát triển của nhóm Cephalosporin, phổ của nhóm kháng sinh này cũng được mở rộng trên một số loại vi khuẩn Gram âm.
Chỉ định: Nhóm kháng sinh này thường được chỉ định trong các bệnh nhiễm khuẩn thông thường như nhiễm khuẩn đường hô hấp, tai mũi họng, nhiễm khuẩn tiết niệu, sinh dục, da,…
2.2. Nhóm Macrolid
Đại diện cho nhóm này trên thị trường có:
- Clarithromycin (biệt dược Klacid 125mg/5ml dạng cốm pha hỗn dịch uống)
- Azithromycin (biệt dược Azihasan dạng viên nang).
Đây cũng là một nhóm kháng sinh an toàn cho trẻ nhỏ. Các macrolid có thể là sản phẩm tự nhiên phân lập từ môi trường nuôi cấy các chủng vi sinh, cũng có thể là các kháng sinh bán tổng hợp.
Với cơ chế ức chế tổng hợp protein của tế bào vi khuẩn do gắn vào phần 50S của ribosome, ngăn cản phản ứng chuyển vị, Macrolid tác dụng chủ yếu lên vi khuẩn Gram dương, một số ít vi khuẩn Gram âm tương tự penicilin.
Chỉ định: Nhóm kháng này thường được chỉ định trong trường hợp nhiễm khuẩn hô hấp, da, mô mềm, hệ tiết niệu – sinh dục,…
2.3. Nhóm Co – trimoxazol
Đây là kháng sinh hỗn hợp gồm:
- Trimethoprim và Sulfamethoxazol
- Với biệt dược nổi tiếng: Biseptol (dạng hỗn dịch uống cho trẻ em).
Sự phối hợp này tạo tác dụng hiệp đồng tăng cường làm tăng hiệu quả điều trị và giảm kháng thuốc.
Với khả năng ức chế acid folic – một chất cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của vi khuẩn – làm vi khuẩn bị tiêu diệt, Co-trimoxazol có phổ kháng khuẩn rộng, tác dụng lên nhiều vi khuẩn ưa khí gram âm và dương bao gồm: Staphylococcus, Streptococcus, E.Coli,…
Chỉ định: Loại kháng sinh này hay được chỉ định để điều trị các nhiễm khuẩn do vi khuẩn nhạy cảm như nhiễm khuẩn tiết niệu, sinh dục, nhiễm khuẩn hô hấp, nhiễm khuẩn đường tiêu hóa.
2.4. Nhóm Aminosid
Các Aminosid có thể là sản phẩm tự nhiên phân lập từ môi trường nuôi cấy các chủng vi sinh, cũng có thể là các kháng sinh bán tổng hợp.
Hiện tại trên thị trường, với trẻ em, aminosid hay được sử dụng
- Gentamicin (dạng tiêm tĩnh mạch chậm hoặc tiêm bắp trong phác đồ điều trị viêm phổi)
- Amikacin (biệt dược Amikacin Sulfat dùng tiêm tĩnh mạch chậm hoặc tiêm bắp),…
Nhờ khả năng biến dạng Ribosome và tác động đến quá trình tổng hợp protein của vi khuẩn, các kháng sinh nhóm Aminoglycosid có phổ kháng khuẩn chủ yếu tập trung trên trực khuẩn Gram-âm.
Xem thêm nguồn: Sử dụng kháng sinh cho trẻ em điều trị nhiễm khuẩn (imiale.com)