Bệnh còi xương do đâu?


Bệnh còi xương hay gặp ở trẻ dưới 3 tuổi, có liên quan tới rối loạn chuyển hóa canxi, phospho và thường là hậu quả của thiếu vitamin D. Nguồn cung cấp vitamin D cho cơ thể là từ thức ăn và tự tổng hợp trên da, dưới tác dụng của ánh nắng mặt trời. Sau khi được hoạt hóa ở gan và thận, vitamin D có tác dụng tăng cường hấp thu canxi qua đường tiêu hóa, giảm đào thải canxi qua nước tiểu và tăng cường tái tạo xương, do đó làm tăng canxi máu. Một điều đáng lưu ý là quá trình tái tạo xương bao gồm cả quá trình hủy xương và tạo xương. Ở trẻ nhỏ, nếu có đủ vitamin D và canxi thì quá trình tạo xương sẽ chiếm ưu thế, nhưng khi bị thiếu vitamin D, hoặc quá thừa vitamin D, thì quá trình hủy xương lại nhiều hơn quá trình tạo xương.


Thiếu canxi và phospho trong máu sẽ dẫn tới một số bệnh lý như làm cho trẻ ngủ không ngon giấc, hay quấy khóc, ra mồ hôi trộm về đêm, mảng tóc ở phía sau gáy và hai bên thái dương mọc rất thưa (dấu hiệu “bò liếm” hoặc “hói gáy”). Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, xương không được cốt hóa đầy đủ sẽ làm cho trẻ chậm mọc răng, có “bướu” ở trán, đỉnh đầu, muộn hơn thì có chuỗi xương gờ lên trên xương sườn ở dọc hai bên xương ức (chuỗi hạt sườn), vòng cổ chân, cổ tay. Ở trẻ gái, xương chậu phát triển không đầy đủ và bị biến dạng có thể ảnh hưởng tới quá trình sinh nở sau này. Để chẩn đoán bệnh còi xương, các bác sĩ thường kết hợp các biểu hiện lâm sàng với xét nghiệm lượng vitamin D và canxi trong máu và chụp X quang để đánh giá những biến loạn về xương.


Những yếu tố ảnh hưởng


Hiện nay việc phát hiện sớm bệnh còi xương còn hạn chế. Khó có thể đưa ra một con số chính xác về số trẻ em bị bệnh còi xương ở Việt Nam. Tuy nhiên, căn cứ vào chế độ ăn uống và tập quán nuôi con thì trẻ em Việt Nam có nguy cơ mắc bệnh còi xương khá cao.


Tỷ lệ trẻ em được bú mẹ ở nước ta, nhất là ở các vùng nông thôn là khá cao. Sữa mẹ là một nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ nhỏ, nhưng sữa mẹ lại không có đủ vitamin D.


Vì lý do kinh tế, thói quen, hoặc do bị dị ứng sữa nên nhiều trẻ không được uống thêm sữa bò và cũng có những loại sữa bò bán trên thị trường không được tăng cường vitamin D.


Một lý do khá phổ biến nữa là chế độ ăn bổ sung chưa cân đối và hợp lý. Bữa ăn của trẻ em Việt Nam có lượng tinh bột khá cao, lượng phytat trong tinh bột sẽ cản trở hấp thu canxi, dẫn tới thiếu canxi. Cũng có người lại cho quá nhiều chất đạm vào trong bữa ăn của trẻ, do thịt có nhiều phospho, nên cũng làm cản trở hấp thu canxi và làm tăng đào thải canxi qua nước tiểu.


Tập quán kiêng khem của người mẹ trong quá trình mang thai và cho con bú cũng ảnh hưởng tới sức khỏe của trẻ. Phụ nữ sau đẻ thường có tập quán kiêng mỡ, một số loại thịt và thủy hải sản, kiêng một số loại rau và không ra khỏi nhà. Tập quán này khiến cho người mẹ cũng bị thiếu canxi và vitamin D, nên sẽ ảnh hưởng tới canxi và vitamin D có trong sữa.


Do không được tắm nắng đúng cách: Trong năm đầu, trẻ em thường được giữ trong nhà, không được tiếp xúc thường xuyên với môi trường ánh nắng bên ngoài, cũng có người cho trẻ tắm nắng, nhưng lại cho tắm sau lớp cửa kính, nên không có hiệu quả.


Làm thế nào để trẻ không bị còi xương?


Nhiều nước trên thế giới đã thành công trong việc dự phòng bệnh còi xương bằng cách phối hợp những biện pháp tắm nắng, đa dạng hóa bữa ăn và bổ sung vitamin D.


Tắm nắng: Hằng ngày, cần cho trẻ tắm nắng 15-30 phút, tốt nhất là vào buổi sáng sớm, bộc lộ từng phần của cơ thể và cho tiếp xúc dưới ánh nắng trực tiếp. Tăng thời gian tắm nắng nếu trời nhiều mây.


Đa dạng hóa bữa ăn cho trẻ: Bữa ăn của trẻ cần có đủ thành phần theo “ô vuông dinh dưỡng”, chế biến thực phẩm phù hợp với lứa tuổi. Vitamin D có nhiều trong dầu gan cá, cá hồi, cá thu, lươn, lòng đỏ trứng, sữa được tăng cường vitamin D. Canxi có nhiều trong sữa và các chế phẩm từ sữa, canxi có khá nhiều trong rau, các loại hạt đậu đỗ, thủy hải sản, tuy có khó hấp thu hơn canxi có trong sữa.


Điều trị dự phòng: Hằng ngày bổ sung vitamin D liều thấp (dưới 200 đơn vị quốc tế/ngày) dưới dạng thuốc nhỏ giọt hoặc viên nang dầu cá thường được chỉ định cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn, hoặc uống dưới nửa lít sữa bò mỗi ngày và ít được tiếp xúc ánh nắng. Vì sử dụng quá liều vitamin D sẽ gây ngộ độc cho cơ thể nên chỉ sử dụng khi có ý kiến của thầy thuốc. Không nên dùng vitamin D liều cao (loại 100.000-300.000 đơn vị quốc tế) để dự phòng và điều trị thiếu vitamin D thể nhẹ. Cần cung cấp đủ canxi khi uống vitamin D.


Các yếu tố khác: Các phương tiện thông tin đại chúng và ngành y tế cũng cần tăng cường tuyên truyền giáo dục về bệnh còi xương và các biện pháp phòng chống. Nhà nước cần có những biện pháp hỗ trợ, như vệ sinh môi trường, có nhiều vườn hoa, công viên, vỉa hè v.v... để nâng cao thời gian tiếp xúc với ánh nắng của trẻ em, tăng cường hiệu lực của các văn bản pháp lý về các sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ.


ThS.BS. Nguyễn Thanh Tuấn


(Ngày 2/6/2006 - Báo SK&ĐS)